ADIĞEY CUMHURİYETİ’NİN OLUŞUM SÜRECİ -3

Yeldar Barış KALKAN

ADIĞEY’DE CUMHURİYET İLANI KRONOLOJİSİ

18 Ocak 1989: Sovyetler Birliği Komünist Partisi Adığey Bölge Komitesi’nin Üçüncü Genel Kurulu toplandı. Aslan Carımov, Bölge Komitesi Birinci Sekreterliğine seçildi. Carımov, daha önce Sovyetler Birliği Komünist Partisi Krasnodar Eyalet Komitesi’nin sekreterliğini yapıyordu.

26 Mart 1989: Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği halk temsilcileri (“Halk temsilcisi”, “Milletvekili” anlamındadır - Yeldar Barış Kalkan) seçimi yapıldı. Adığey Özerk Bölgesi’nden SSCB halk temsilcileri olarak Aslan Carımov, A.D. Kupin, İ.Ş. Maşbaşev, V.İ. Rıbakov, Yu. R. Khadipaş seçildiler. Bunların dışında, Genç Komünistler Birliği listesine ise M.Ş. Cimov seçildi.

18 Mart 1990: Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti halk temsilcileri seçimi yapıldı. Adığey Özerk Bölgesi’nden RSFSC halk temsilcileri olarak A.D. Barsukov, V.İ. Vorotnikov, S.İ. Yefremov,

A.M. Nekhay, A.İ. Khutız seçildiler.

22 Mart 1990: Adığey Özerk Bölgesi Halk Temsilcileri Sovyeti Birinci Oturumu yapıldı. (“Halk temsilcileri sovyeti”, “Parlamento” anlamındadır - Yeldar Barış Kalkan). Sovyet başkanlığına Sovyetler Birliği Komünist Partisi Bölge Komitesi Birinci Sekreteri olan Aslan Carımov seçildi.

26 Mayıs 1990: Adığey Bölge Parti Örgütü’nün 31. Konferansı toplandı. Bölge Komitesi Birinci Sekreteri Aslan Carımov, yaptığı konuşmada, Sovyetler Birliği Komünist Partisi’nin 28. Kongresi’ne sunulacak dokümanlar ile ilgili tartışmalara değindi ve Adığey Bölge Parti Örgütü’nün politik çizgisi konusunu ele aldı. Krasnodar Eyaleti Parti Konferansı’na ve Sovyetler Birliği Komünist Partisi 28. Kongresi’ne gidecek delegeler seçildi.

5 EKİM 1990: ADIĞEY ÖZERK BÖLGESİ HALK TEMSİLCİLERİ BÖLGE SOVYETİ'NİN OLAĞANÜSTÜ OTURUMU, ADIĞEY'İN HUKUKSAL-DEVLET STATÜSÜNÜ YÜKSELTEREK ADIĞEY ÖZERK BÖLGESİ'Nİ RUSYA FEDERASYONU'NUN BAĞIMSIZ BİR ÖZNESİ HALİNE GETİREN KARARI KABUL ETTİ VE ADIĞEY CUMHURİYETİ'Nİ İLAN ETTİ.

27 Kasım 1990: RSFSC Komünist Partisi Adığey Bölge Örgütü 31. Konferansı’nın ikinci etabı başladı. Bölge Komitesi Birinci Sekreterliğine Aslan Carımov seçildi.

Aralık 1990: Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti Halk Temsilcileri 2. Kongresi RSFSC Anayasası’nın 71, 82 ve 84. maddelerinde değişiklik yaptı. Buna göre, özerk bölgeler, eyaletlerin bünyesinden çıktılar ve doğrudan Rusya Federasyonu devlet-iktidar ve yönetim organlarına bağlı hale geldiler.

19 Ocak 1991: Adığey Yaşlıları 1. Kongresi toplandı. Halk Temsilcileri Bölge Sovyeti Başkanı ve Parti Bölge Komitesi Birinci Sekreteri Aslan Carımov kongrede “Bilgeliğin ve Aklın Sesini Duymak” başlıklı bir rapor sundu. Kongrede bölge nüfusuna hitaben konuşmalar yapıldı.

2 Nisan 1991: Krasnodar Eyaleti ve Adığey Özerk Bölgesi Halk Temsilcileri Sovyetlerinin Başkanlık Heyetleri ve Yürütme Komiteleri Ortak Toplantısı yapıldı. Krasnodar Eyaleti ile Adığey Özerk Bölgesi arasındaki sosyo-ekonomik ilişkiler ve kültürel işbirliği konuları görüşüldü. Adığey’in Krasnodar Eyaleti’nden ayrılması ile ilgili ortak bir bildiri yayınlandı.

28 Haziran 1991: Adığey Özerk Bölgesi Halk Temsilcileri Sovyeti 5. Oturumu, “Adığey Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Devlet Egemenliği Deklarasyonu”nu yayınladı.

3 Temmuz 1991: RSFSC Yüksek Sovyeti, “Adığey Özerk Bölgesi’nin Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti bünyesinde Adığey Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’ne Dönüştürülmesi Hakkında” yasayı kabul etti.

9 Ağustos 1991: Sovyetler Birliği Komünist Partisi Adığey Bölge Komitesi Yönetim Kurulu’nun genişletilmiş toplantısında Aslan Carımov, parti bölge komitesindeki birinci sekreterlik görevinden çekildiğini beyan etti.

13 Ağustos 1991: Adığey Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Halk Temsilcileri Sovyeti Prezidyumu (Başkanlık Heyeti) toplantısında Aslan Carımov, Sovyet üyeliğine geçtiğini ilan etti.

12 Eylül 1991: Cumhuriyet olarak yeniden yapılanan Adığey, Dağlık Altay, Karaçay-Çerkesya ve Hakasya’nın yöneticileri Maykop’ta bir araya geldiler. Devlet ve cumhuriyet yapılarının oluşumu konusunda görüşmeler yaptılar.

28 Eylül 1991: Adığey Slavlar Birliği’nin Kurucular Kongresi toplandı. Kongreye Adığey Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Halk Temsilcileri Sovyeti Başkanı Aslan Carımov da katılarak bir konuşma yaptı.

19 Ekim 1991: Adığey Halkının 1. Kongresi yapıldı. Adığey Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Yüksek Sovyeti seçimleri öncesinde cumhuriyetteki sosyo-politik durum ele alındı. Kongre çalışmalarına Adığey Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Halk Temsilcileri Sovyeti Başkanı Aslan Carımov da katıldı ve bir konuşma yaptı.

25 Ekim 1991: Adığey Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Halk Temsilcileri Sovyeti 7. Olağanüstü Oturumu yapıldı. Oturumda Adığey Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Yüksek Sovyet Seçimleri ile ilgili olarak sosyo-politik durum tartışıldı. Adığey Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Yüksek Sovyet seçimleri ile eşzamanlı olarak 22 Aralık 1991’de yapılacak olan devlet başkanlığı seçimi ile ilgili karar kabul edildi.

16 Kasım 1991: Adığey Halkının 1. Kongresi ikinci etap görüşmeleri başladı. Kongre çalışmalarına Adığey Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Halk Temsilcileri Sovyeti Başkanı Aslan Carımov da katıldı ve bir konuşma yaptı.

22 Aralık 1991: Adığey Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Yüksek Sovyet ve Başkanlık seçimleri gerçekleştirildi. 100 halk temsilcisinden 41’i seçildi. Cumhuriyet başkanlığı için yarışan 6 adaydan Aslan Carımov ve P.M. Khakuz ikinci tur oylamaya kaldılar.

5 Ocak 1992: Adığey Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Yüksek Sovyet ve Devlet Başkanlığı seçimlerinin ikinci tur oylamaları yapıldı. Aslan Carımov, Adığey Cumhuriyeti’nin Birinci Devlet Başkanı olarak seçildi. Adığey Cumhuriyeti Yüksek Sovyeti’ne halk temsilcisi olarak 23 kişi daha seçildi.

17 Ocak 1992: Adığey Halkları’nın 1. Kongresi toplandı. Kongrede, 5 Ocak 1992’de seçilmiş olan Adığey Cumhuriyeti ilk devlet başkanı Aslan Carımov yemin ederek görevine resmen başladı ve bir de konuşma yaptı.

12 Şubat 1992: Adığey Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Halk Temsilcileri Sovyeti 8. Oturumu yapıldı. Oturumda, Adığey Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Yüksek Sovyet seçimleri dolayısıyla Halk Temsilcileri Bölge Sovyeti’nin görevinin artık sona erdiği ilan edildi. (Sovyet döneminde özerk bölgelerin parlamentoları, “Halk Temsilcileri Bölge Sovyeti”, özerk cumhuriyetlerin parlamentoları ise “Yüksek Sovyet” olarak adlandırılıyordu - Yeldar Barış Kalkan).

1 Mart 1992: Adığey Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Yüksek Sovyeti seçimlerine devam edildi. Ek olarak, Yüksek Sovyet’e 12 halk temsilcisi daha seçildi.

9 Mart 1992: Adığey Cumhuriyeti Devlet Başkanı tarafından oluşturulmuş bulunan Adığey Cumhuriyeti hükümetinin ilk toplantısı yapıldı.

17 Mart 1992: Adığey Cumhuriyeti Yüksek Sovyeti, ilk oturumunu açarak çalışmalarına başladı. Oturumda Adığey Cumhuriyeti Devlet Başkanı Aslan Carımov bir konuşma yaptı. Adığey Cumhuriyeti Yüksek Sovyeti Başkanlığına Adam Khuseynoviç Tleuj seçildi.

31 Mart 1992: Adığey Cumhuriyeti Devlet Başkanı Aslan Carımov ve Adığey Cumhuriyeti Yüksek Sovyet Başkanı Adam Khuseynoviç Tleuj Moskova’da Federasyon Sözleşmesi’ni imzaladılar.

12 Aralık 1992: Rusya Federal Meclisi seçimleri ve Rusya Federasyonu Anayasa Tasarısı için halk oylaması yapıldı. Adığey’den Federasyon Konseyi’ne Aslan Carımov ve M.N. Çerniçenko, Devlet Duması’na ise V.P. Lednev ve K.A. Tsiku seçildiler.

10 Kasım 1993: Adığey Cumhuriyeti Yüksek Sovyeti 10. Oturumu, Adığey Cumhuriyeti Yüksek Sovyeti’ni reforme ederek Adığey Cumhuriyeti Yasama Meclisi (Khase) haline getiren kararı kabul etti.

10 Mart 1995: Adığey Cumhuriyeti Yasama Meclisi (Khase), genişletilmiş oturumunda Adığey Cumhuriyeti Anayasası’nı kabul etti.

19 Nisan 1995: Adığey Cumhuriyeti Anayasası’na uygun olarak, Aslan Carımov’un kararnamesi ile Adığey Cumhuriyeti Başbakanlığına Pedan Nikolay Gavriloviç atandı.

17 Aralık 1995: Adığey Cumhuriyeti Devlet Meclisi - Khase’de seçimler yapıldı. İlk oturumda devlet meclisi başkanlığına Ye.İ. Salov seçildi.

12 Ocak 1997: Adığey Cumhuriyeti devlet başkanlığı seçimleri yapıldı. Aslan Carımov ikinci kez devlet başkanlığına seçildi.

31 Ocak 1997: Adığey Halklarının 3. Kongresi’nde Aslan Carımov yemin ederek Adığey Cumhuriyeti Devlet Başkanlığı görevine resmen başladı.

19 Şubat 1997: Devlet Başkanı Aslan Carımov’un kararnamesi ile Adığey Cumhuriyeti Başbakanlığına Mukharbiy Khaciretoviç Tkharkakhov atandı.

3 Mart 1997: Devlet Başkanı Aslan Carımov tarafından oluşturulmuş bulunan Adığey Cumhuriyeti Bakanlar Kurulu’nun ilk toplantısı yapıldı...

* Rusya’nın yeniden yapılandığı ve Adığey’in federe cumhuriyet olarak ilan edildiği süreçte, Adığey’de yaşayan bazı Rus siyasetçiler cumhuriyet ilanı karşısında aktif mücadele veriyorlardı. Uluslararası ilişkileri gerginleştirerek sosyo-politik durumu istikrarsızlaştırmak, şiddet ortamı yaratmak ve bir etnik çatışma çıkarmak amacındaydılar. Bu kesimler; Adığey Özerk Bölgesi’nin hukuksal-devlet statüsünün yükseltilmesine, Adığey Cumhuriyeti’nin ilan edilmesine, parlamentonun Ulusal Eşitlik (Paritet) İlkesi esasıyla oluşturulmasına ve Adığey’in bir anayasal cumhuriyet olarak yapılanmasına karşı çıkıyorlardı. Ayrıca, başkent Maykop ile Maykopskiy ve Giaginskiy ilçelerini Adığey’den koparmak istiyorlardı. Bu amaçlarla faaliyet gösteren çatı örgüt, Adığey Slavlar Birliği’ydi (Kalkan, 2016: 200).

** Aslan Carımov, cumhuriyet ilanı parlamentoda oylanırken büyük bir tutarsızlıkla “Hayır” oyu kullanmış ve bu nedenle çok ciddi eleştiriler almıştır. Gerçekten de bu durum, Adığey’deki “Kurucu İrade”yi yaralamıştır. Nesnel bir sürece uyum sağlamak, öznel koşulların bütünüyle olgunlaştığı bir dönemde güçlü bir siyasi irade gerektirir. Kişisel olarak Carımov, bu siyasi iradeyi tam olarak gösterememiştir. Cumhuriyetin kuruluş süreci başarıyla tamamlanmış olmasına rağmen “Kurucu İrade”nin bu sorunlu niteliği bugün Adığey Adığelerinin etno-sosyal hayatlarındaki tüm alanlarda bir özgüven eksikliği olarak hissedilmektedir.