Kube Şaban…

Çerkes yazar, şair, dilbilimci, tiyatro yazarı, koreograf, kompozitör, folklor derleyicisi, eğitimci Kube Şaban, 1890 yılında, bugünkü Adığe Cumhuriyeti sınırları içinde bulunan Hakurinahable köyünde doğdu. Babasının adı İdris, annesinin Femıy’dır.

İlköğrenimini köyündeki okulda yaptıktan sonra 1917-19 yıllarında Nalçik’te, din öğretmenliği dersleri aldı. 1919-25 yılları arasında Hakurinahable’de öğretmen olarak çalıştı. 1925-27'de Petrograd’da ‘Çağdaş Doğu Dilleri Yafetit Semineri’nde N.Y. Marr’ın öğrencisi oldu. 1928-34 yılları arasında Krasnodar’da bulunan Pedagoji ve Tiyatro Teknikumu’nda Adığe dili ve edebiyatı öğretmenliği yaptı. 1934-37 yıllarında, Moskova’da bulunan Lunaçarski Tiyatro Enstitüsü’nde Adığe dili ve edebiyatı dersleri verdi.

Adığe Yazarlar Birliği üyesi olarak, Maykop’taki Adığe Bilimsel Araştırma Enstitüsü’nde birçok konuda çalışmalar yaptı. Köy köy gezerek folklor araştırmaları ile ilgili ilk hazırlık çalışmalarını yürüttü (1938-40). 

Kendi deyimiyle ‘yaşamında eline hiç silah almamış ve hiçbir partiye girmemiş’ olmasına karşın, 1943 Şubat’ında çekilen Alman orduları ve onlara katılmış olan Kuzey Kafkasyalı mülteciler arasında yurdunu terk etmek zorunda kaldı. Avrupa’da birkaç perişan yıl geçirdikten sonra bir grup Kafkasyalı mülteciyle birlikte Türkiye’ye geldi (1948).

Türkiye Cumhuriyeti'nin yönetiminin o yıllardaki baskıcı niteliği nedeniyle Çerkes kültürü üzerinde çalışma olanağı bulamadığından 1950 yılında Türkiye’yi terk ederek az sayıda ama etkin bir Çerkes topluluğunun yaşadığı Ürdün’e gitti. Amman’da bulunan ‘Çerkes Yardımlaşma Derneği’ ve ‘Gençlik Derneği’nde Çerkes dili ve edebiyatı ile ilgili çalışmalarda bulundu. Ürdün ve Suriye’deki Çerkes göçmenleri arasında folklor derlemeleri yaptı. Eğittiği gençlerle folklor, müzik ve tiyatro toplulukları oluşturdu, bazı eserlerini sahneye koydu. Besteleri ve derlediği halk müziği parçaları uzun yıllar Amman radyosu kanalıyla Çerkes diasporasının uzak köylerine kadar ulaştı. Latin harfleriyle oluşturduğu Adığe alfabesiyle basılan kitapları ve folklor derlemeleriyle o yıllarda Türkiye ve Arap ülkeleri Kafkas sürgünlerinin kültürel yaşamında önemli bir rol oynadı.

1956 yılında biraz dinlenmek ve çalışmalarını düzenlemek amacıyla gittiği Fransa’da, Prof. G. Dumezil’in davetiyle Paris’e gitti. Burada G. Dumezil’in çalışmalarına yardımcı oldu, Sorbon’da Adige dil folklor ve edebiyatı ile ilgili dersler verdi. ‘Adighe Folklor’ (Çerkes Folkloru) adlı kitaplarının ilkini burada yayınladı (1959). 

Daha sonra, Suriye’deki çalışmalarına yardımcı olmuş ve o yıllarda ABD’ye yerleşmiş bulunan Dr. Cevad İdris Tsey’in çağrısı üzerine ABD’ye gitti. ‘Adighe Folklor’un ikinci ve üçüncü kitapları burada yayınlandı (1963).

Kafkasya’da bıraktığı ve şarkılarında yaşattığı eşi ile tek kızından hiçbir haber alamıyordu. RFSSC Yüksek Sovyeti 1957 yılında kendisinin hiçbir suçu bulunmadığını ve yurduna dönebileceğini belirten bir karar almış, fakat o dönemin ‘Adige’ yöneticileri bu kararı hasıraltı ederek kimseye duyurmamışlardı. 

Böylece Kube Şaban, ABD’de on yılı aşan bir gurbet yaşamı geçirdikten sonra 20 Ocak 1974’te ailesinden ve yurdundan binlerce kilometre uzaklıktaki bir Amerika kasabasında öldü.

Ölümünden 15 yıl sonra kızı Saide ve Prof. Kazbek Şeş’e, Adige Cumhuriyeti’nden ABD’ye giderek Kube Şaban’ın doğumunun yüzüncü yılı nedeniyle yapılan anma törenlerine katıldılar. 

Korunabilmiş eserlerini ve basılamamış çalışmalarını toplayarak Maykop’taki Adige Bilimsel Araştırma Enstitüsü’ne teslim ettiler (1990). Bunların ilk bölümü ‘Kube Cseban, Xecipiçviqhe Uisexer Ueredxer Poemexer Pcsisexer’ (Kube Şaban, Seçilmiş Şiirler Şarkılar Poemler, Masallar, Maykop 1993) adı altında yayınlandı.

Kube Şaban’ın Kafkasya’da iken yayınlanan bazı eserleri: ‘Dost-Okuma Kitabı, I’ (Arap harfleriyle Adigece, Moskova 1924), ‘Takvim’ (Moskova 1924), ‘Çerkes Alfabesi’ (1927), ‘Adige Alfabesi’ (1928), ‘Alfabe Sonrası Okuma Kitabı’ (Krasnodar 1929), ‘Pratik Okul Grameri, I-Morfoloji, 2-Sentaks’ (Krasnodar 1930), ‘Çerkes Dilinin İmla Kuralları’. (4 Cilt, Maykop 1938), ‘Eski Adige Halk Şarkıları’ (Maykop), ‘Yılkı’ (Piyes, Maykop)… (İlk eserlerinden bazılarını Adige eğitimci Seferbiy Siyukh ile birlikte hazırlamışlardır.)

Sürgünde iken yayınladığı Adigece eserleri: ‘Adighe Alfıbe’ (Çerkes Alfabesi, Şam 1952), ‘Amman Yitxide’ (Amman Tarihi, poem, Amman 1952), ‘Adighe Pcsinatl’ (Adighe Halk Şarkıları, Beyrut 1953), ‘Qhuing’ (Ayna, Şiirler, Beyrut 1953), ‘Adighe Psetlezhxer’ (Adige Atasözleri, Şam 1953), ‘Adighe Ueredizhxer’ (Eski Adige Halk Şarkıları, Şam 1954), ‘Adighe Folklor-I’ (Paris 1959), ‘Adighe Folklor-II’ (New York 1963), ‘Adighe Folklor-III’ (New York 1963).

Kaynak: Sefer E. Berzeg, Kafkas Diasporasında Edebiyatçılar ve Yazarlar Sözlüğü, Samsun-1985