ADIĞEY CUMHURİYETİ’NİN OLUŞUM SÜRECİ -2-

Yeldar Barış KALKAN

CUMHURİYET İLANI SÜRECİNİN HUKUKSAL TEMELLERİ VE AKTÖRLERİ

Glasnost, Perestroyka ve Demokratikleşme ilkeleri ile karakterize olan ve Mihail Gorbaçov’un başlattığı reform hareketleri Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’ndeki (SSCB) yapısal sorunları çözememiş, kapitalizmin restorasyonuna ve devletin dağılmasına yol açmıştı.

SSCB bünyesindeki en büyük devlet olan Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti’nin (RSFSC) yeniden yapılanarak Rusya Federasyonu adı ile ve bağımsız bir ülke biçiminde kapitalist dünya sistemine entegre olduğu bu süreçte RSFSC’nin küçük bir birimi olan Adığey Özerk Bölgesi de hukuksal-devlet statüsünü yükseltmiş ve Adığey Cumhuriyeti ilan edilmiştir.

Karmaşık ve her alanda krizlerin yaşandığı bu süreçte Boris Yeltsin, “Alabileceğiniz kadar egemenlik alın” sözü ile Sovyetler Birliği halklarını cesaretlendiriyordu.

Adığey’de pro-kapitalist bir politikacı olarak siyaset sahnesine çıkan Aslan Carımov ise Adığey Özerk Bölgesi’nin Adığey Cumhuriyeti’ne dönüşmesi sürecinde önderlik rolü almış ve süreci başarıyla yönetmişti.

Cumhuriyet ilanı oylamasına katılan 108 halk temsilcisinden 63’ü “Evet”, 43’ü “Hayır” ve 2’si “Çekimser” oy kullanmıştı. “Evet” oyu verenlerin 45’i Adığe, 18’i Rus’tu. “Hayır” oyu verenlerin ise 2’si Adığe, 40’ı Rus ve 1’i Ermeni’ydi (Aktaran Kalkan, 2016: 182).

Aslında Adığey Halk Temsilcileri Bölge Sovyeti tarafından Adığey Cumhuriyeti’nin ilan edilmesi, Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti Anayasası’nın 71, 82 ve 84. maddelerinde değişiklikler yapılmasını sağlayan çok önemli bir zihniyet değişimine dayanıyordu.

Zira, Aralık 1990’da RSFSC Anayasası’nda yapılan bu değişikliklere göre, özerk bölgeler eyaletlerin bünyesinden çıkartılarak federasyonun egemen birimleri oluyorlardı. Bu da, Adığey Özerk Bölgesi’nin artık Krasnodar Eyaleti’ne dâhil olmadığı anlamına geliyordu (Kalkan, 2016: 180).

Benzer şekilde, Rusya Federasyonu Devlet Egemenliği Deklarasyonu’nda da (12 Haziran 1990) özerk cumhuriyetlerin, özerk bölgelerin ve özerk yörelerin var olan haklarının genişletilmesi gerekliliği onaylanmıştı (Aktaran Mekulov ve Jenetl, 2013: 18).

Dolayısıyla, Adığey’in federe cumhuriyet haline dönüşmesi objektif bir tarihi süreçti, Adığey Halk Temsilcileri Bölge Sovyeti’nce ortaya koyulan sorun Sovyetler Birliği ve Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti kanunları ile çelişmiyor, hatta konu Sovyetler Birliği ve RSFSC kanunlarına dayanıyordu (Kalkan, 2016: 180).

“Cumhuriyet ilanı nesnel koşullara dayanmaktaydı; dış dinamiklerin lehte geliştiği bir süreçte Adığey önderliğinin yaptığı, Aslan Carımov’un da vurgulamış olduğu gibi, objektif bir tarihi sürece uyum sağlamaktı” (Kalkan, 2016: 180).

Cumhuriyet ilan edildikten sonra Adığey Cumhuriyeti Devlet Egemenliği Deklarasyonu’nun yayınlanması (28 Haziran 1991) ise Adığey’in devletleşmesine yönelik Adığe halkının bir irade beyanı niteliğindeydi. Bu deklarasyon ile Adığey, sınırları dâhilindeki içsel egemenliğini ilan etmiş, ayrıca federal merkez ile Adığey Cumhuriyeti yönetimi arasındaki yetki paylaşımının temelleri de oluşmuştur.

Deklarasyon, Rusya ile Adığey arasındaki yetki paylaşımı konusunda Federasyon Sözleşmesi’nde yer alan esaslara da kaynaklık etmiştir.

Ulusal Eşitlik (Paritet) İlkesi’nin devletin kurucu ilkelerinden biri olarak kabul edilmesi ise dönemin Rus milliyetçilerinin Adığey’i etnik Ruslara dayalı bir etnokratik devlet biçiminde yapılandırmasını engellemiş ve Adığey’in temelde Adığe kimliğine dayanan bir ulusal devlet olarak inşa edilmesini sağlamıştı.

Ulusal Eşitlik (Paritet) İlkesi, bu çalışmanın “Adığey’de Cumhuriyet İlanı Kronolojisi” bölümünde yer almamasına rağmen Adığey Cumhuriyeti’nin en önemli kurucu ilkelerinden biriydi ve devlet yapısında egemen kılınması büyük oranda Komite-40 adlı sivil inisiyatifin çabaları sayesinde gerçekleşmişti.

Adığe ulusal sorununu tarihsel bir perspektifle analiz eden dönemin Adığe ulusal entelijansiyası, Çarlık Rusya’sının uyguladığı soykırım ve sürgün siyasetinin bir sonucu olarak Adığe halkının kendi tarihsel topraklarında azınlık durumuna düştüğünü ve ulusal sorunun temelde bir demografi sorunu olduğunu tespit etmiş, bu sorunun aşılması noktasında ise Ulusal Eşitlik (Paritet) İlkesi’nin devlet yapısında egemen kılınması gerektiğini savunmuştur.

Komite-40 adlı sivil inisiyatif dönemin Adığe aydınları tarafından bu amaçla kurulmuştur. Komite-40, özverili çalışmaları ile devletleşmenin Ulusal Eşitlik (Paritet) İlkesi temelinde gerçekleşmesini ve Adığey’in bir Adığe devleti olarak yapılanmasını sağlamış, etnik Rusların etnokratik bir devlet yapısı kurma girişimini boşa çıkarmıştır.

Böylece, Adığey Cumhuriyeti Parlamentosu’nda Adığe halkına Rusça konuşan nüfus ile eşit oranda temsil edilme imkânı sağlanmıştır. Cumhuriyetin ilanından bu yana Adığey parlamentosunda Adığeler ile Rusça konuşan nüfus eşit oranda temsil edilmekte, milletvekili seçimleri bu temelde yapılmaktadır.

Adığey’de siyasi bağımsızlığa yönelik talepler her zaman var olmasına rağmen 1992 yılında Rusya Federasyonu Federasyon Sözleşmesi’nin imzalanması ise, maceracı politikalara prim verilmemesi anlamında önemliydi.

O dönemde Çeçenistan, Tataristan, Yakutistan ve Başkurdistan Federasyon Sözleşmesi’ni imzalamamak için direniyorlar, bağımsızlık ilan etmek istiyorlardı. Kremlin yönetimi, genişletilmiş haklar ve bazı ekonomik tavizler temelinde Tataristan’ı, Yakutistan’ı ve Başkurdistan’ı bağımsızlık ilanından vazgeçirebilmiş, Çeçenistan’ın Rusya Federasyonu jeopolitiğine dâhil olması için ise 1994-2009 yılları arasında iki savaş yaşanması gerekmişti.

Adığey önderliği, siyasi bağımsızlığa yönelik bir talepte bulunmamış ve Federasyon Sözleşmesi’ni imzalamıştır. Zira Adığe halkının etno demografik yetersizlikleri Adığey’i bu tür bir talepte bulunmaktan alıkoymuştur. Dönemin önder siyasi kadroları daha ziyade Adığey’in konumunu Rusya Federasyonu bünyesindeki bir federe cumhuriyet olarak sağlamlaştırmaya çalışmışlardır.

Adığey Cumhuriyeti Anayasası’nın kabul edilmesi ise Rusya Federasyonu’nun tüm federe cumhuriyetleri gibi Adığey’in de bir “Anayasal Cumhuriyet” olarak inşasını sağlamıştı.*

Gerek Sovyetler Birliği dönemindeki özerk cumhuriyetlerin gerekse Rusya Federasyonu’na dâhil olan federe cumhuriyetlerin anayasalarının olması hukuki bir zorunluluktu. Dönemin Adığey önderliği de bu temelde Anayasa Taslağı’nı hazırlayıp kamuoyuna sundu. Taslak metin katılımcı ve demokratik bir tarzda halkın tüm kesimleri tarafından incelendi, revize edildi, eklemeler ve çıkarmalar yapıldı.

Rus faşistlerinin tüm muhalefetine ve engelleme çabalarına rağmen 1995 Mart’ında kabul edilerek yürürlüğe girdi.

Adığey Adığeleri özerk bölge statüsü ile dâhil oldukları Sovyetler Birliği’nde uluslaşmışlardır ve bugün bir ulusal kimlik olarak kendi federe cumhuriyetlerinde varlıklarını sürdürmektedirler. Adığeler açısından Sovyet döneminin anlamı devletleşmek ve bu devlet bünyesinde de uluslaşmaktır.

Söz konusu olan Batılı anlamda bir ulus-devlet ve ulus olmayıp, Sovyetik bir ulus inşası sürecidir ve bu süreç Ulusların Kendi Kaderlerini Tayin Hakkı ve sosyalist federalizm ilkesi esasıyla Adığe halkının elde ettiği bir özerk yönetim altında yaşanmıştır.

Yaşanan, kapitalist sistemde olduğu gibi burjuvazi önderliğinde gerçekleşen bir ulus inşası süreci değildir. Sovyet döneminde Adığe (Çerkes) ulusal kimliğinin inşası işçi ve emekçi sınıflar önderliğinde gerçekleşmiştir.

Bugün Rusya Federasyonu’nun kurucu bileşenlerinden biri olan Adığey Cumhuriyeti’nin ulusal devlet yapısı, dünyanın 40’tan fazla ülkesinde yaşayan Adığe (Çerkes) diasporasının kimlik oluşumunda referans alınan bir etno-politik merkez olması nedeniyle son derece önemlidir...

* Bugün Adığey Cumhuriyeti ile birlikte Rusya Federasyonu’nu oluşturan cumhuriyetler için “özerk cumhuriyet” ifadesini kullanmak yanlıştır. Bunlar “federe cumhuriyet” olarak ilan edilmişlerdir ve “cumhuriyet” olarak tanımlanmaktadırlar.