Kafkasya’da Rus İdari Yapıları (1785-1845)- 2 - Tekin Aycan TAŞCI

3. Baş Yöneticilik İdaresi (1801-1845)

3.3. Yermolov ile Paskeviç Dönemleri (1816-1831)

1812’de Osmanlı ile imzalanan Bükreş Antlaşması ve 1813’te İran ile imzalanan Gülistan Antlaşması neticesinde Rusya’nın Kafkasya’daki sınırları önemli ölçüde genişledi. Fakat bölgede hakimiyetin sağlamlaştırılması için askeri kontrolün kurulması ve idari aksaklıkların giderilmesi gerekmekteydi. Bu konuda başarı sağlanamamıştı. Dolayısıyla göreve başladığında Yermolov’un önünde çözmesi gereken iki sorun vardı. Yermolov, her ne kadar Kuzey Kafkasya halklarının tepki ve nefretine neden olsa da baş yöneticiliği süresince ortaya koyduğu strateji ve sert uygulamalarla bölgede büyük ölçüde Rus askeri hakimiyetini kurmayı başardı. Kafkasya idaresindeki aksaklıkları gidermek içinse fikirlerini İmparator’a ve Petersburg Hükümeti’ne benimsetmesi gerekiyordu. Bunun için göreve başladıktan bir ay sonra görüş ve taleplerini İmparator’a iletti.

Yermolov, İmparator’a sunduğu raporunda bölge yönetimindeki aksaklıkların temel sebebi olarak baş yöneticilik idaresinin merkezi hükümet organlarına olan bağlılığını gösterdi. Bu sebeple söz konusu aksaklıkların giderilmesi ve Kafkasya’da her alanda Rus hakimiyetinin yerleştirilebilmesi için baş yöneticiye özel yetkiler verilmesi, bu suretle bölge idaresinin merkezden daha özerk hale getirilmesi gerekmekteydi. Bunun için Gürcistan, Astrahan ve Kafkasya guberniyalarındaki tüm yönetim birimleri doğrudan baş yöneticinin idaresine verilmeli, buna bağlı olarak bakanlıkların bu birimlerle ancak baş yönetici üzerinden ilişki kurmalarına izin verilmeliydi. Ayrıca Kafkasya idaresine mensup tüm memurların kadro işlemlerinde baş yönetici karar mercii olmalı, Kafkasya bölgesini ve onun idarisini ilgilendiren yeni karar ve kanunlar ancak baş yönetici ile istişare sonrası kabul edilmeliydi. Bu şekilde bölgede tüm iktidar baş yöneticinin elinde toplanmalıydı.127 Böylece Yermolov, baş yöneticinin özel yetkilerle donatılması ve bu haliyle Kafkasya idaresine dair köklü değişikliklere gidilmesi talebinde bulunan ilk amir oldu.128 Fakat Yermolov’a karşı güven sorunu yaşayan İmparator, onun taleplerine temkinli yaklaştı.129 Öyle ki böylesi geniş yetkiler verilecek kişinin İmparator’un güven duyacağı biri olması gerekmekteydi. Diğer taraftan merkeziyetçi Petersburg bürokrasisi de Kafkasya idaresine Yermolov’un arzu ettiği özerkliği verme konusunda istekli değildi. Yine de Kafkasya idaresine dair idari reform zaruriydi ve bu konuda önemli adımlar atıldı.

24 Temmuz (5 Ağustos) 1822’de onaylanan kararnameyle Karadeniz Kazak Birliği’nin Kafkasya Hattı ve Gürcistan amirinin emrine verildi. Kafkasya Guberniyası oblasta dönüştürüldü. Oblast merkezi Georgiyevsk’ten bölgede tek şehre benzeyen ticari merkez niteliğindeki Stavropol’e taşındı. Uyezd sayısı Stavropol, Georgiyevsk, Mozdok ve Kizlyar şeklinde okruga dönüştürülerek beşten dörde indirildi.130 Kafkasya Guberniyası’nın oblasta dönüştürülmesine bağlı olarak yönetim özel tüzükle askeri idarenin başı olan Kafkasya Hattı Komutanı’na verildi ve sivil gubernator unvanı “oblast amiri” olarak değiştirildi. Oblast amiri doğrudan baş yöneticiye bağlandı.131 Kafkasya’da askeri ve sivil idarenin oblast amirliği çatısı altında birleştirilmesi neticesinde 15 (27) Kasım 1802’den beri bölge yönetiminde devam eden iki başlılığa son verildi. Diğer taraftan guberniyadan oblast idaresine geçilmesi, Kuzey Kafkasya yönetiminde imparatorluk taşra idare sisteminin dayalı olduğu 1775 Guberniyalar Yasası’ndan feragat edilmesi anlamına geliyordu. Buna bağlı olarak askeri yönetim anlayışını temsil eden yeni idari yapı için 1775 Yasası dışında “Kafkasya Oblastı Yönetimi Yasası” adıyla özel bir yasa hazırlandı.132 6 (18) Şubat 1827 tarihli bu yasa, Yermolov’un yerine atanan General İvan Fyodoroviç Paskeviç’in baş yöneticiliği döneminde uygulamaya konuldu.133

1827 Kafkasya Oblastı Yönetimi Yasası’nın yürürlüğe girmesiyle Kuzey Kafkasya’da 1775 Guberniyalar Yasası’na tabi idare biçimine son verildi. Yeni özel yasa uyarınca Kafkasya Oblastı, eskiden olduğu gibi Gürcistan ile birlikte aynı baş yönetimin idaresi ve denetimi altında kaldı. Fakat baş yönetim merkezi Stavropol’den Tiflis’e taşındı. Böylece yaklaşık 25 yıl sonra Kafkasya genel yönetimi kuzeyden güneye kaydırıldı ve Kuzey Kafkasya idari ve askeri anlamda Tiflis’ten yönetilir hale geldi.134 Oblast yönetimi hiyerarşik olarak Tiflis merkezli baş yönetim; Stavropol merkezli oblast yönetimi; Stavropol, Georgiyevsk, Mozdok ve Kizlyar merkezli okrug yönetimleri ve okrugların bölündüğü volost135 yönetimleri şeklinde dört kademeye ayrıldı.136

Senato’ya bağlı baş yöneticinin Kafkasya yönetimi üzerindeki yetki ve görevleri denetim ve izin çerçevesinde şekillendirildi. Bu doğrultuda baş yönetici; Kafkasya Oblastı yönetiminin faaliyetleri ve yürüttüğü işler üzerinde denetimde bulunma, kanunların uygulanışındaki problemleri çözme, iktisadi meseleleri inceleme gibi sorumluluklar üstlendi. Baş yönetimye oblastta iktisadi meselelere dair alınan tedbirlerin ve kanuna aykırı gördüğü mahkeme kararlarının uygulamasını durdurma yetkisi verildi. Fakat bunların iptali için Senato’ya ya da onunla birlikte ilgili bakanlığa müracaat etmesi gerekmekteydi. Polisle ilgili meselelerde yürütmeyi durdurma ve alınan tedbiri iptal etme yetkilerini elinde bulundurmaktaydı. Fakat karşılaşılan sorunlara yönelik yeni kurallar koyma yetkisine sahip
değildi. Sadece uygulamada kolaylık sağlayacak yol ve yöntemleri belirlemekteydi. Olağan üstü hallerde herhangi bir sorunun bertaraf edilmesi için üst makamlardan izin beklemeden hareket etmekle yetkiliydi. Bununla birlikte aldığı karar hakkında daha sonra ilgili makamları bilgilendirmekle yükümlüydü. Baş yönetici; yeni kanun koyma, kararname çıkarma ya da bölgede yürürlüğe konulmasını uygun görmediği herhangi bir yasayı, kararnameyi ya da emri iptal etme yetkilerine sahip değildi. Ancak bölge şartlarıyla uyumsuz olduğunu düşündüğü yasa, kararname ve emirlerin uygulamasını durdurma ve bunların iptali için ilgili üst makamlara başvurma hakkını taşımaktaydı. Bu durumlarda söz konusu makamlardan alacağı cevaba göre hareket etmek zorundaydı.137 Dolayısıyla baş yöneticinin yasama yetkisi yoktu, ama kısmi olarak yargıda söz sahibiydi.

1827 Yasası’na göre Kafkasya Oblastı yönetimi tüm birimiyle doğrudan baş yöneticiye bağlıydı. Fakat posta idaresi gibi özel birimler üzerinde baş yöneticinin yetkileri denetimle sınırlandırıldı. Bu özel birimlerle ilgili tespit edilen aksaklıkların düzeltilmesi, buralardaki memurların görevden alınması ve mahkemeye sevki söz konusu birimlerin bağlı olduğu bakanlıkların yetkisindeydi. Ancak acil ve önemli durumlarda baş yöneticinin karar alıp bunu uygulama yetkisi vardı. Baş yönetici, bu durum hakkında ilgili bakanlığı bilgilendirmekle yükümlüydü.138 Tüm bu hususlar göz önünde bulundurulduğunda oblast ve onun alt birimleri üzerinde karar mercii haline gelen baş yönetici, genel gubernatorlar ile aynı konuma sahip oldu.

Baş yönetici, Müstakil Kolordu Komutanı olarak bölgedeki tüm birliklerin baş amiriyken Kafkasya oblastı amiri ise tümen komutanı yetki ve sorumluluklarıyla Kafkasya Hattı Birlikleri Komutanı konumundaydı. Buna bağlı olarak oblasttaki tüm birlikler onun emrine verildi. Oblast amiri, Kafkasya Hattı içindeki Kazaklar ve “iç yabancılar” olarak nitelendirilen yerli halklar ile baş yöneticinin belirlediği Kafkasya Hattı gerisindeki139 “dış yabancılar” olarak nitelendirilen halkların idaresinden sorumlu tutuldu. Buna dayanarak Kafkasya Oblast Amiri, söz konusu halkların başına özel pristavlar atama yetkisi kazandı. Baş pristavlık görevine atamalar ise oblast amirinin seçimi ve İçişleri Bakanlığı’nın onayına tabi tutuldu. Bununla birlikte baş pristav, oblast amirinin emrine verildi.140

1827 Yasası çerçevesinde Kafkasya Oblastı yönetimi; oblast genel yönetimi ve oblast özel yönetimi olarak ikiye ayrıldı. Oblast genel yönetimi; oblast amiri ve onun başkanlığındaki Oblast Kurulu’ndan oluşturuldu. Kurul üyeleri ise Oblast İdaresi Başkanı, Hazine Dairesi Başkanı, Oblast Mahkemesi Başkanı, Oblast Soylular Reisi, baş pristav ve savcıdan terkip edildi. Baş yönetici, Kafkasya Oblastı üzerindeki yetkilerini oblast amiri ve kurulu üzerinden gerçekleştirdi. Oblast özel yönetimi; Oblast Polis İdaresi, Hazine Kamarası, Oblast Mahkemesi’nden oluşturuldu. Oblast genel yönetimi doğrudan baş yöneticiye tabi kılınırken oblast özel idareleri doğrudan oblast genel yönetimine bağlandı. Kafkasya Oblastı’nın taksim edildiği dört okrugun yönetimi oblast gibi genel ve özel yönetime ayrıldı. Okrug genel yönetimi; okrug amiri ve Okrug Kurulu’ndan oluşturuldu. Okrug Özel Yönetimi ise Okrug Mahkemesi, Zemskiy Mahkemesi ve Okrug Hazine İdaresi’nden terkip edildi.141 Oblast ve okrug kurulları, Kafkasya Oblastı Yönetimi Yasası’nı 1775 Guberniyalar Yasası’ndan ayıran temel özelliklerden biri oldu. Bu kurullar, askeri memurlardan atanan oblast amiri ve okrug amirlerinin yabancı olduğu sivil idareye dair meselelerin yürütülmesi açısından önem arz etti.142 Baş yöneticinin teklifi ve İmparator emriyle askeri memurlardan atanan okrug amirleri hem kale komutanı hem de okrug şehrinin başıydı. Okrug amirleri, Kafkasya Oblastı Amiri’ne bağlandılar.143

Oblast İdaresi Başkanlığı makamı, oblast amirine sivil idare işlerinde yardımcı olması ve yokluğunda ona vekillik etmesi için oluşturuldu. Bu göreve askeri memur atandı. Maaş bakımından oblast amiri sivil gubernatorlara, Oblast İdaresi Başkanı ise gubernator vekillerine eş tutuldu. Baş yönetici gibi oblast amiri ile Oblast İdaresi Başkanı’nın atanma ve görevden alınma işlemleri doğrudan İmparator kararnamesiyle gerçekleştirildi. Hazine Dairesi ve Oblast Mahkemesi başkanlarının ataması, bakanların teklifi doğrultusunda İmparator kararnamesine; oblast savcısının ataması Adalet Bakanı kararnamesine bağlandı. Oblast İdaresi ve oblast mahkemesi danışmanlarının atanma ve görevden alınma işlemleri oblast amirinin teklifi ve baş yöneticinin onayına bağlandı. Oblast soylu reislerinin seçimi, baş yöneticinin onayına tabi kılındı.144

1827 Yasası’na göre oblast amiri, Oblast İdaresi, hazine kamarası ve oblast mahkemesi Senato ve bakanlıklardan doğrudan emir almakta olup merkezden talep ettikleri bilgi ve dosyaları da doğrudan onlara iletmekteydi. Fakat gerekli izinleri almak için oblast alt birimleri oblast amirine, oblast amiri de baş yöneticiye müracaat etmek zorundaydı. Bununla birlikte oblast yönetimi bünyesindeki kişi ve kurumlar, diğer guberniyalarda eş pozisyondaki kişi ve kurumlarla doğrudan ilişki kurabilmektelerdi. Kendilerinden yüksek kişi ve makamlarla ise oblast amiri aracılığı ile ilişki kurmak zorundalardı. Bu durum okrug yönetimleri için de geçerliydi. Her okrug volostlara taksim edildi. Volostların yönetimlerine sivil memurlar atandı. Fakat bunlar, komutanlar tarafından yönetilen okruglara bağlı oldukları için yine de dolaylı olarak askeri yönetime tabi oldular.145

I. Aleksandr’ın başlattığı ve I. Nikolay’ın nihayete erdirdiği çalışmalar neticesinde ortaya çıkan 1827 Yasası, Kuzey Kafkasya’nın kendine özgü şartları gözetilerek azami ölçüde 1775 Guberniyalar Yasası maddelerinin değiştirilmesi ya da bölgeye uyumlu hale getirilmesiyle oluşturuldu. Bununla birlikte yerel şartlar gereği değiştirilmesine ihtiyaç duyulmayan imparatorluk guberniyalarına dair genel yasa maddeleri Kafkasya Oblastı’nda olduğu gibi uygulamada bırakıldı.146 Netice itibarıyla yapılan düzenlemeyle Kafkasya Oblast idaresi hakkındaki kurallar, tüm kurum ve amirlerinin yetki, görev ve sorumlulukları, dolayısıyla bölgedeki yönetim sistemi ilk kez netleştirilmeye çalışıldı.147 Yasanın getirdiği en önemli düzenleme Kuzey Kafkasya’da askeri ve sivil idarenin oblast ve okrug amirlerinin elinde toplanması oldu. Böylece baş yönetici ile oblast ve okrug amirlerinin hepsi askeri ve sivil yetkilerle donatıldı. Bu haliyle yasa Kuzey Kafkasya’daki Rus idari sisteminin temel taşlardan biri oldu.

Petersburg Hükümeti, 1827 Yasası’nda askeri idarenin yetkilerini sivil idareyi de kapsayacak şekilde genişletmek suretiyle askeri ve sivil idare arasındaki çatışmaların önüne geçmeyi, imparatorluğun güney sınırlarında güvenliği daha etkili şekilde temin etmeyi, yönetimde azami ölçüde merkezileşmeye giderek stratejik hedeflere ulaşmayı amaçladı.148 Gelecekteki idari düzenlemeler için temel teşkil edecek olan yasanın en önemli eksik yanı ise hükümetin bölge idaresi üzerindeki yönetim ve denetim işlevlerini kuvvetlendirmesi ve Kafkasya’daki sivil yönetimle ilgili sorunlara çözüm getirmekte zayıf kalması oldu.

Paskeviç döneminde Kuzey Kafkasya ile ilgili düzenlemeler bununla sınırlı kalmadı. 19. yüzyılın ikinci çeyreğine gelindiğinde Kuzey Kafkasya’nın tümünde fiili hâkimiyet henüz sağlanabilmiş değildi. Buna ilaveten Yermolov’un uyguladığı şiddete dayalı sert politikalar, bölgede Rus idaresine karşı Müridizm çatısı altında yerel halkların silahlı direnişinin örgütlenmesine vesile olmuştu. Paskeviç kuzeyde hâkimiyeti sağlamlaştırmak için Kafkasya Hattı’nı 1830’da yeniden düzenledi. Buna göre Kafkasya Hattı’nı Sağ Kanat, Merkez, Sol Kanat ve Vladikavkaz Komutanlığı şeklinde dört askeri idareye ayrıldı. Sağ Kanat, Karadeniz kıyılarından başlayıp Kuban Nehri hizasında Ust-Labin Kalesi’ne kadar ki alanı kapsadı ve Karadeniz Kazak Birliği ve Karadeniz kıyı kesiminin bir kısmını içine aldı. Merkez; Karadeniz sınırından yukarıya doğru Kuban, Malka ve Terek nehirleri hizasında Mozdok şehrine kadar ki alanı kapsadı. Sol Kanat, Mozdok’tan Hazar Denizi’ne kadar uzanan toprakları kapsadı. Şamhallık ile birbirinden Sulak Nehri ile ayrıldı. Vladikavkaz Komutanlık idaresi ise Askeri Gürcü Yolu’nu içine alacak şekilde Vladikavkaz’ın kuzeyindeki Ardon karakolundan dağ geçidindeki Kobi köyüne kadar ki alanı kapsadı. Bu haliyle Kafkasya Hattı’nın merkez ve kanatlara taksimi savaş meydanındaki hareket ordusunu andırdı.149

1828 Türkmençay ve 1829 Edirne antlaşmalarıyla Güney Kafkasya’daki Rus hâkimiyetinin hukuki olarak İran ile Osmanlı Devleti’ne kabul ettirilmesi, bölgede idari düzenlemelere yönelik çalışmalar için uygun ortamı oluşturdu.150 Bu iki zaferin ardından Baş Yönetici Paskeviç, Kafkasya’da sivil idareye yönelik yeni proje hazırlığına başladı. 1830’lu yıllara gelindiğinde Güney Kafkasya’da Rus idaresine dair yapısal sorunlar devam etmekteydi. Bunun en başlıca sebepleri; bölgede bulunan Gürcistan Guberniyası ile özerk yapıdaki Hıristiyan - Müslüman siyasi teşekküller ve münferit yerli halkların her birinin özel idari, adli ve mali yönetim biçimlerine sahip olmaları, Rus idaresine mensup yöneticiler ve kurumların yetki ve sorumluluklarındaki belirsizliklerin, vergilerdeki eşitsizliğin ve mali idaredeki düzensizliğin devam etmesiydi.151 Bütün bunlara istinaden Paskeviç, yerel şartlara bakmaksızın Güney Kafkasya’nın her yerinde genel Rus guberniya yönetiminin kurulması ve imparatorluk kanunlarının uygulamaya konulması gerektiğine inanmaktaydı.152 Nitekim bölgede eski yönetim şekillerinin ve yerel adetlerin varlıklarını koruması, buradaki halkların kendilerini imparatorluğun geri kalan tebaasından ayrı ve farklı hissetmelerine yol açmaktaydı. Kafkas halklarının imparatorluğun geri kalan kısmıyla olan yabancılığını azaltmak için de onların ortak kanunların himayesi altına alınmaları ve aynı genel ayrıcalıklardan istifade ettirilmeleri gerekmekteydi.153 Bölge yönetiminin bu minvalde düzenlenmesi önerisinde bulunan ilk Baş Yönetici, Paskeviç oldu. Bu yöndeki projesini İmparator’a sundu.154 

Paskeviç’in sunduğu tasarıda Güney Kafkasya’nın Tiflis merkezli 10 uyezdli Gürcistan Guberniyası, Şamahı ya da Bakü merkezli Müslüman ahaliden mürekkep 8 uyezdli bir başka guberniya ve 1828’de kurulan Ermeni Oblastı155 şeklinde üç idari birime taksim edilmesi öngörülmekteydi. İmparatorluk iç guberniyaları örneğinde kurulacak olan bu idari birimlerde Rusya genelindekilerle aynı isim ve yapıda devlet kurumları açılacaktı. Tüm guberniya ve uyezd kurumlarında sadece Rusya genel kanunları geçerli kılınacak ve hukuk davaları askeri mahkemelerden alınacaktı.156 Bu suretle Kafkasya idaresini imparatorluğun geri kalan kısımlarından ayrı kılan askeri yönetimden sivil idareye geçilecekti.157 Paskeviç’in projesi 13 (25) Eylül 1831’de onun yerine Kafkasya’ya atanan Baron Grigoriy Vladimiroviç Rozen döneminde ele alınabildi.158

107 Tsutsiyev, a.g.e., s.17.
108 Savaşla ele geçirilen Gence Hanlığı 1804’te ve Bakü hanlığı 1806’da işgal sonrası ortadan kaldırılıp Rusya İmparatorluğu’nun yerel idari birimlerine dönüştürüldü. Rusya hakimiyetine girmeyi kabul eden Şeki Hanlığı 1819’a kadar, Şirvan Hanlığı 1820’ye kadar, Karabağ Hanlığı 1822’ye kadar, Talış Hanlığı 1826’ya kadar, Nahçıvan Hanlığı 1840’a kadar, İlisu Sultanlığı 1844’e kadar ve Tarku Şamhallığı 1860’lı yılların başına kadar Rusya İmparatorluğu sınırları içinde varlığını sürdürdü. Kartli-Kaheti Krallığı dışında Rusya’ya kendi rızasıyla tabii olan Megrelya ve Guria prensliklerinin yönetimi mevcut yerel iktidara bırakıldı. Aynı durum 1810’a kadar İmereti Krallığı için de geçerli oldu. Fakat krallığın başındaki II. Solomon’un Rusya’ya karşı Osmanlı Devleti’ne yanaşması üzerine 1810’da krallık işgal edildi. Oblasta dönüştürülen eski krallıkta Gürcistan benzeri bir idari yapı oluşturuldu. Buranın yönetimi de üst mertebede Gürcistan Baş Yöneticisi’ne bağlandı. Bkz. Kolonialnaya politika Rossiyskogo tsarizma v Azerbaycane v 20-60-h gg. XIX v., Çast 1, Sos. N.G. Bogdanova i Ya.M. Pritıkin, İzd. Akademiya Nauk SSSR, Moskva-S.Peterburg 1936, s.8; Esadze, İstoriçeskaya zapiska, Tom 1, s.59; PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 31, No: 24597.
109 PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 27, No: 20468, s.321-313.
110 Bkz. AKAK, Tom II, Tiflis 1868, No: 5, s.7-10.
111 Yu.P. Zlobin, “General-gubernatorstva v sisteme Rossiyskogo regionalnogo upravleniya v XIXnaçale XX veka”, Vestnik OGU, No: 7 (168), Temmuz 2014, s.124; Yeroşkin, a.g.e., s.166, 180-181.

112 Zlobin, a.g.m., s.125.
113 Bu kararda Astrahan Guberniyası’nın topraklarının genişliği ve coğrafi konumu ile sahip olduğu limanın ona kazandırdığı ticari önem göz önünde bulunduruldu. Dolayısıyla kararın alınmasında Kafkasya idaresinden ziyade Astrahan’a atfedilen önemin rolü büyük oldu. Bkz. RGİA, Fond 1286, Opis 1, Delo 237, s.5b-6b.
114 Astrahan Guberniyası’nın yeniden taksimatına dair proje 8 Eylül 1802’de I. Aleksandr’a sunulmuş ve onun tarafından onaylanmıştır. Bu projede mevcut guberniya yerine eskisi gibi Astrahan Guberniyası ile Kafkasya Oblastı’nın oluşturulması öngörülmüştür. Çıkan yasada ise Kafkasya’da kurulan idari yapı guberniya olarak belirlenmiştir. Bkz. RGİA, Fond 1286, Opis 1, Delo 237, s.1b, 6b.
115 PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 27, No: 20511, s.363; AKAK, Tom II, Tiflis 1868, No: 1889, s.919.
116 PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 27, No: 20511, s.363-364; AKAK, Tom II, Tiflis 1868, No: 1889, s.920.
117 8 Eylül 1802’de I. Aleksandr’a sunulan ve onun onayını alan projede Astrahan Gubernatoru’na, günlük ve sivil idareye dair işlerde genel gubernatorlar gibi Senato’nun yanı sıra imparatora da doğrudan başvurabilme ayrıcalığının verilmesi öngörülmüştür. Fakat bunun 15 (27) Kasım 1802 Kararnamesi’ne yansımadığı gözükmektedir. Bkz. RGİA, Fond 1286, Opis 1, Delo 237, s.6b-7a.
118 PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 27, No: 20511, s.363-364; AKAK, Tom II, Tiflis 1868, No: 1889, s.919-920; Bliyeva, a.g.e., s.32.

119 A.İ. Omarov, “Stanovlenie Rossiyskogo upravleniya na severo-vostoçnom Kavkaze v kontse XVIII-naçale XIX veka”, İzvestiya Rossiyskogo gosudarstvennogo pedagogiçeskogo universiteta im. A.İ. Gertsena, No: 93 (2009), s.30; Bliyeva, a.g.e., s.33.
120 AKAK, Tom II, Tiflis 1868, No: 10, s.16; AKAK, Tom II, No: 30, s.28; AKAK, Tom II, Tiflis 1868, No: 32, s.28.
121 Bliyeva, a.g.e., s.36-37.
122 1802 kararnamesi ve sonrasındaki düzenlemelerin uygulamada ortaya koyduğu bu olumsuz durumun aksine 25 Ağustos 1808 tarihli imparator emrinde Kafkasya Hattı Komutanı ile Kafkasya Sivil Gubernatoru’nun işbirliği yaparak yönetimde baş yöneticiye yardımcı olmaları öngörülmekteydi. Bkz. AKAK, Tom III, Tiflis 1869, No: 113, s.59-60; AKAK, Tom VIII, Tiflis 1881, No: 683, s.792.
123 Bliyeva, a.g.e., s.37-38.

124 Tsitsianov, göreve atandıktan sonra hakkında şikayetler bulunan Gürcistan İdarecisi P.İ. Kovalenskiy’i Ağustos 1803’te görevden alınıp mahkemeye sevk etmişti. Bkz. AKAK, Tom 2, Tiflis 1868, No: 52, s.36; AKAK, Tom 2, Tiflis 1868, No: 53, s.36.
125 Bliyeva, a.g.e., s.37-38.
126 Bliyeva, a.g.e., s.35, 38.
127 RGİA, Fond 1286, Opis 2, Delo 15, s.5a-8a, 12a-b.

128 V.V. Degoev, Bolşaya igra na Kavkaze: İstoriya i sovremennost, İzd. Russkaya panorama, Moskva 2001, s.167.
129 RGİA, Fond 1286, Opis 2, Delo 15, s.54a-54b.
130 PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 38, No: 29138, s.568; AKAK, Tom VI, Çast 2, Tiflis 1875, No 989, s.621-622; Bliyeva, a.g.e., s.42.
131 Gosudarstvennıy Arhiv Rossiyskoy Federatsii (GARF), Fond 677, Opis 1, Delo 511, s.7a-b; PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 38, No: 29138, s.568
132 PSZRİ, Sobraniye 2, Tom 2, No: 877, s.107; PSZRİ, Sobraniye 2, Tom 2, No: 878, s.108
133 General İ.F. Paskeviç, 28 Mart (9 Nisan) 1827’de Yermolov’un yerine atandı. Bkz. AKAK, Tom VII, Tiflis 1878, No: 2, s.1
134 Bliyeva, a.g.e., s.44; Administrativnaya praktika, s.33.

135 Volost, birkaç köyü içine alan idari birimdir. Türkçeye nahiye olarak tercüme edilmektedir. Bkz. Kurat, Rusya Tarihi, s.184; P.S. Boçkarev, Voyennıy turetsko-russkiy slovar, İzd. Gosudarstvennoe izdatelstvo inostrannıh i natsionalnıh slovarey, Moskva 1940, s.147, 327, 364, 439.
136 PSZRİ, Sobraniye 2, Tom 2, No: 878, s.108.
137 PSZRİ, Sobraniye 2, Tom 2, No: 878, s.109, 137-139.
138 PSZRİ, Sobraniye 2, Tom 2, No: 878, s.123.

139 Terek ve Malka nehirlerinin sağ tarafında kalan bölge.
140 PSZRİ, Sobraniye 2, Tom 2, No: 878, s. 110, 121, 123, 146.
141 PSZRİ, Sobraniye 2, Tom 2, No: 878, s.110, 112, 114, 116, 121, 123, 139.
142 AKAK, Tom VIII, Tiflis 1881, No: 683, s.792.
143 PSZRİ, Sobraniye 2, Tom 2, No: 878, s. 114-116, 123, 124.
144 PSZRİ, Sobraniye 2, Tom 2, No: 878, s.107, 124.

145 PSZRİ, Sobraniye 2, Tom 2, No: 878, s.120-121, 142.
146 PSZRİ, Sobraniye 2, Tom 2, No: 877, s.107.
147 Bliyeva, a.g.e., s.10.
148 Bliyeva, a.g.e., s.46.

149 V. Potto, Kavkazskaya voyna v otdelnıh oçerkah, epizodah, legendah i biografiyah, Tom 5, Tiflis 1889, s.296-297; F.A. Şerbina, İstoriya Kubanskago Kazaçyago voyska, Tom II, Yekaterinodar 1913, s.141.
150 RGİA, Kollektsiya peçatnıh zapisok. No: 2941 “Materialı po Kavkazu”, s.16.
151 RGİA, Fond 1268, Opis 1, Delo 671a, s.14b; GARF, Fond 677, Opis 1, Delo 511, s.7b.
152 RGİA, Fond 1268, Opis 1, Delo 671a, s.13a-14b; Rossiyskiy gosudarstvennıy voyennoistoriçeskiy arhiv (RGVİA), Fond 400, Opis 1, Delo 2093, s.17b; AKAK, Тom VII, No: 47, s.35-36, 37.
153 RGİA, Kollektsiya peçatnıh zapisok. No: 2941 “Materialı po Kavkazu”, s.15.
154 RGİA, Fond 1268, Opis 1, Delo 671a, s.13b-14a; Potto, Kavkazskaya voyna, Tom 5, s.13.
155 Ermeni Oblastı, 1828 yılında Rusya ile İran arasında imzalanan Türkmençay Barış Antlaşması neticesinde Rusya’nın eline geçen Revan ve Nahçıvan hanlıkları toprakları üzerinde kurulmuştur.

156 Diğer taraftan tasarıda Müslüman bölgeleri kapsayan ikinci guberniyada ve Ermeni Oblastı’nda yerli halkın dini inançları ve adetleri göz önünde bulundurularak adli idarede bazı düzenlemelerle genel mevzuattan tavizler verilmesi öngörüldü. Bkz. AKAK, Тom VII, No: 47, s.37-38.
157 GARF, Fond 677, Opis 1, Delo 511, s.8a-8b.
158 Bu görev değişikliği, Paskeviç’in Polonya Çarlığı Namestnikliği’ne atanması neticesinde gerçekleşmiştir.

3.4. Rozen ile Golovin Dönemleri ve Baron Gan’ın Reformu (1831-1842)

Merkezi bürokrasi, Kafkasya’ya atanan Rozen döneminde Paskeviç’in projesini gündeme almakta aceleci davranmadı. Bu sırada bölge yönetimine dair bazı önemli düzenlemelere gidildi. Bu düzenlemelerden biri Astrahan Guberniyası’na yönelik oldu. Astrahan Guberniyası’nın genel idaresi 15 (27) Kasım 1802’den beri Kuzey ve Güney Kafkasya krayı ile birlikte baş yöneticiye bağlıydı. Fakat Güney Kafkasya’da imparatorluk sınırlarının genişlemesi ve buna müteakip baş yönetim merkezinin Stavropol’den Tiflis’e taşınması neticesinde mesafeye bağlı olarak Astrahan Guberniyası üzerindeki denetim iyice zorlaştı. Diğer taraftan sorumlu olduğu coğrafyanın büyümesi sebebiyle söz konusu guberniyaya ait işler, baş yönetici üzerinde fazladan meşguliyet doğurmaya başladı. Tüm bu gerekçeler göz önünde bulundurularak 6 (18) Ocak 1832’de Astrahan Guberniyası’nın genel idaresi Kafkasya Baş Yöneticisi’nin elinden alındı ve doğrudan Senato ve bakanlıklara bağlandı.159 Bu dönemde dikkat çeken bir diğer düzenleme 1827 Yasası ile Kuzey Kafkasya’da kurulan Oblast İdaresi Başkanlığı’nın yaşadığı işlevsel soruna yönelik oldu. Söz konusu yasaya göre Oblast İdaresi Başkanı, oblast amirinin yokluğunda yönetimi vekaleten devralmakla yükümlüydü. Fakat ekseriyetle sivil işlerle meşgul olan Oblast İdaresi Başkanı, askeri işlerde ortaya çıkan aksaklıkları giderme konusunda zayıf kalmaktaydı.160 Dolayısıyla hem askeri hem de sivil idareye dair üzerine düşen görevleri hakkıyla yerine getirememekteydi. Bu aksaklığı gidermek için Oblast İdaresi Başkanlığı, 12 (24) Kasım 1834 kararnamesiyle sivil gubernatorluk görevine dönüştürüldü. Bu değişime müteakip ceza kararlarının oblast amiri yerine istisnasız şekilde sivil gubernatora gönderilmesine, oblast amirinin bu hukuki sürece hiçbir şekilde müdahil olmamasına karar verildi. Sadece askeri mahkemeler oblast amirine bağlı bırakıldı. Sivil yönetime dair diğer meseleler üzerinde ise oblast amirinin askeri gubernator yetkilerine sahip olması uygun bulundu.161 Böylece Kafkasya Oblastı’nda sivil idare ile askeri idare birbirinden ayrılmış oldu.

Güney Kafkasya yönetimine dair Paskeviç’in 1831’de sunduğu tasarı ancak 1833’te İmparator’un müdahalesiyle işleme alındı.162 Buna müteakip Güney Kafkasya Krayı’nın yeniden düzenlenmesine dair tasarıların incelenmesi için 11 (23) Temmuz 1833’te Savaş, Maliye, İçişleri ve Adalet bakanlarından özel Güney Kafkasya Krayı’nı Düzenleme Komitesi oluşturuldu.163 Komite çatısı altında yürütülen çalışmalar neticesinde Paskeviç’in önerisini esas alarak Güney Kafkasya’nın Karadeniz ve Hazar guberniyaları ile Ermeni Oblastı’na bölünmesini uygun görüldü. Buna göre Karadeniz Guberniyası’nın uyezdlerden oluşan üç oblasta, Hazar Guberniyası’nın okruglardan oluşan iki oblasta taksim edilmesi teklif edildi. Bu guberniya, oblast ve uyezd yönetimlerinde bazı yerel değişikliklerle birlikte 1775 Guberniyalar Yasası’nın geçerli kılınması; Güney Kafkasya’nın bütününde Rus kanunlarının uygulamaya konulması ve bununla birlikte adet ve yerel kanunların işlerliğine dokunulmaması gerekli görüldü.164

Kafkasya idaresine dair tasarının, gerekli bilgilerden binlerce kilometre uzaklıktaki Petersburg’da hazırlanmış olmasını yadırgayan Rozen, Güney Kafkasya’nın her yerinde, özellikle de Müslüman yerleşimlerinde Rus genel kanunlarının ve guberniya yönetim sisteminin uygulamaya konulması teklifini eleştirdi. Rozen’e göre askeri yönetim yerine kurulması planlanan sivil yönetim, bürokrasiyi arttıracağı gibi bölgede memnuniyetsizliği de şiddetlendirirdi. Bölgede yönetim sisteminin reforma tabi tutulması zaruriydi, fakat bu aşamalı şekilde gerçekleştirilmeliydi. Bazı yerlerde askeri yönetimlere kesinlikle dokunulmamalıydı.165 Kafkasya’daki yönetim sisteminin bölgeye ve bölge halklarına has özellikler dikkate alınarak düzenlenmesi gerekmekteydi. Nitekim Rozen, bu görüşü doğrultusunda Kafkas halkları için uygun olmadığını düşündüğü Paskeviç döneminde kurulan genel Rus kanunlarına bağlı sivil idari ve adli kurumları ilga etmişti. Rozen, her biri farklı gelişmişlik seviyesine sahip Kafkasya halklarının tek tip bir yönetim altında birleştirilmesinin imkansız olduğunu savunmaktaydı. Bu sebeple ona göre hedef, yönetimin tek tipleştirilmesi ve kurumların imparatorluk genelindeki örnekleriyle bütünleştirilmesi olmamalıydı. Yapılması gereken; tüm yönetim birimleri üzerinde iktidarı tek elde, yani baş yöneticinin elinde toplayarak iktidarda bütünlüğü sağlamak ve askeri-sivil idareyi ayırmadan bir bütün olarak bölgedeki amirlere vermekti. Böyle bir düzenlemenin yapılabilmesi için ise gerekli çalışmaların Petersburg’da değil, bizzat bölgede yürütülmesi gerekmekteydi.166

Petersburg bürokrasisi, Rozen’in uyarı ve önerilerini çok dikkate almadı. Fakat idari reform çalışmaları için bölgeye bir komisyon göndermeyi kabul etti. Komisyondan eski ya da mevcut sistemi revize etmesi değil, yeni yönetim şeklini ortaya koyması istendi. Komisyonun başına Senatör Baron Pavel Vasilyeviç Gan atandı.167 Onun başkanlığındaki komisyon, Temmuz 1837’de Tiflis’e ulaştı ve faaliyetlerine başladı.168 Böylece Kafkasya’daki idari düzenlemeler sürecinde yeni bir etaba girildi.169 Senatör Gan, Paskeviç ve Petersburg bürokrasisi gibi Kafkasya’da vakit kaybetmeden imparatorluk idari sistemine geçilmesi gerektiğini savunuyordu. Kafkasya’nın kendisine has şartlarını göz önünde bulundurarak bu yaklaşıma karşı çıkan Rozen’in görevden alınması ve yerine Kafkasya hakkında hiçbir fikri olmayan General Yevgeniy Aleksandroviç Golovin’in atanması ile bölge Rus genel kanunlarına dayalı sivil idarenin kurulması önünde en büyük engeli ortadan kaldırdı.170 Bu minvalde Gan tarafından hazırlanan Güney Kafkasya Krayı Yönetimi Yasası, 10 (22) Nisan 1840’ta İmparator onayından geçti ve 3 (15) Mayıs 1840’ta Senato tarafından ilan edildi.171

1840 Yasası uyarınca Güney Kafkasya’nın idari taksimatı Gürcü-İmeret Guberniyası ile Hazar Oblastı şeklinde düzenlendi.172 Buna göre Gürcü-İmeret Guberniyası, Gürcü krallıkları ve prenslikleri kendi çatısı altında birleştirilerek şekilde 11 uyezdden oluşturuldu.173 Hazar Oblastı ise yedi uyezd halinde tüm Müslüman topraklarını kapsadı. Bununla birlikte Hazar Oblastı uyezdlerinden ikisini kapsayacak şekilde oblasta bağlı Derbent Askeri Okrugu kuruldu. Yeni taksimat düzeninde uyezdler daha küçük idari birim olan uçastoklara (bucak) bölündü. Güney Kafkasya Krayı, hiyerarşik olarak Baş Yönetim, guberniya ve oblast yönetimi, uyezd yönetimi şeklinde üç yönetim kademesinden oluşturuldu. Guberniya ve oblast yönetimleri bünyesinde makam ve kurumlar Rusya iç guberniyaları örnek alınarak oluşturuldu. Buralardaki memurların atanması, azli ve aralarındaki hiyerarşik ilişkiler guberniya yönetimi hakkındaki genel kurallara göre belirlendi. Yönetimi gubernator ve guberniya idaresi tarafından gerçekleştirilen Gürcü-İmeret Guberniyası ile oblast amiri ve oblast idaresi tarafından yönetilen Hazar Oblastı’nda imparatorluk genelindeki guberniyalar örnek alınarak sivil gubernatorluk yönetimi uygulamaya konuldu.174 Bu şekilde Güney Kafkasya için kurulan yönetim sisteminde askeri gubernator idaresi sadece Tiflis şehriyle sınırlı tutulurken krayın geri kalanı sivil gubernatorların idaresine verildi. Tüm idari taksimat birimlerinde hukuk davaları bazı küçük istisnai kaideler dışında genel Rus hukuk mevzuatına tabi kılındı. Müslümanların ailevi meselelere dair davalarının şeriat mahkemelerinde görülmesine müsaade edildi.175

Baş yönetim; baş yönetici, Tiflis Askeri Gubernatoru ve Baş Yönetim Kurulu’ndan meydana getirildi. Baş yönetici, Müstakil Kafkasya Kolordusu Komutanı ve Baş Yönetim Kurulu Başkanı olarak askeri ve sivil işlerin, ayrıca sınır işleri ile dış ilişkilerin yürütülmesinden sorumlu tutuldu. Onun sivil yönetimle ilgili görevleri, sorumlulukları yetkileri ve ilişkileri iç guberniyalardaki genel gubernatorlar ile bir tutuldu. Askeri idare, sınır işleri ve dış ilişkiler ile ilgili faaliyetleri ise özel talimatnamelere bağlandı. Bununla birlikte bölgenin merkezden uzaklığı ve sahip olduğu özel şartlar göz önünde bulundurularak baş yöneticiye bazı konularda kısmi ayrıcalıklar tanındı. Örneğin; sebepleriyle birlikte Senato ve ilgili bakanlıkları bilgilendirmek şartıyla baş yöneticiye gerekli gördüğü hallerde guberniya hükümet kurumlarının genel yasalar temelinde aldığı kararları iptal etme, bu kararlar yerine kendi emirlerini uygulatma; guberniya yönetimine ve kendisine bağlanan gümrük, eğitim ve posta gibi özel idarelere mensup memurları görevden uzaklaştırma; olağanüstü hallerde merkezden gerekli izinleri beklemeden elindeki tüm imkanlarla hareket etme yetkileri verildi.176

Baş Yönetim’in kıdemli üyesi olan Tiflis Askeri Gubernatoru’nun atanması ve azli baş yönetici gibi İmparator emrine bağlandı. Onun görev ve yetkileri, ilişki ve sorumlulukları askeri gubernatorlar hakkındaki genel yasalara göre belirlendi. Baş yöneticinin yokluğunda kray yönetimini vekaleten Tiflis Askeri Gubernatoru üstlendi. Baş Yönetim Kurulu, baş yöneticinin başkanlığında Tiflis Askeri Gubernatoru ve İmparator tarafından tayin edilen memurlardan oluşturuldu. Yürütme yetkisinden mahrum olan Baş Yönetim Kurulu; işlerin gidişatı üzerinde denetleme, kanunların uygulanışındaki karışıklıkları çözme, sınıflar arası hak ve ayrıcalıkları belirleme gibi özel inceleme ve değerlendirme gerektiren meselelerden sorumluydu. Baş Yönetim Kurulu, faaliyetlerinde doğrudan Senato’ya bağlı tutuldu. Ancak Kurul’un yüksek kurum ve kişilerle ya da diğer kurumlarla sadece baş yönetici aracılığıyla ilişki kurmasına izin verildi.177

Güney Kafkasya Krayı’nda yeni sivil idari yapının kurulmasına dair 10 (22) Nisan 1840’ta İmparator tarafından onaylan projelerin başarılı şekilde uygulamaya geçirilmesi için 24 Nisan (6 Mayıs) 1840’ta İmparator emriyle 1833’te kurulan Özel Komite’nin yerine aynı isimle yeni komite kuruldu.178 Yeni komiteye Güney Kafkasya Krayı’nda öngörülen sivil yönetimin başarılı şekilde kurulması için yüksek kontrol yetkisi verildi. Buna göre tüm ilgili emirler burada toplanacak ve bölgede sivil yapı kurulana kadar Güney Kafkasya Baş Yönetimi tarafından süreçle ilgili tüm bilgi akışı komiteye sağlanacaktı.179

Gan’ın projeleri temelinde Güney Kafkasya Krayı’nda sivil yönetimin kurulmasına yönelik çalışmalar devam ederken 7 (19) Mayıs 1840 tarihinde Kafkasya Oblastı idaresiyle ilgili önemli bir karar alındı. Buna göre Kafkasya Oblastı ve Karadeniz’in Tiflis ile uzaklığı ve iletişim zorluğu göz önünde bulundurularak buradaki idari işlerin başarılı şekilde yürütülmesi amacıyla Kafkasya Oblastı Amiri’ne baş yöneticinin görev ve yetkileri verildi. Böylece Kafkasya Oblastı ve Karadeniz’in sivil yönetimi, Kafkasya Baş Yöneticisi’nden alınıp aynı zamanda Kafkasya Hattı ve Karadeniz Birlikleri Komutanı ve Karadeniz Kazak Birliği Nakazlı Atamanı180 olan Kafkasya Oblastı Amiri’ne verildi.181 Bu düzenleme, Kafkasya Oblastı’nda askeri ve sivil idareyi tek elde toplayarak yürütmenin merkezileşmesini sağlarken oblast sivil yönetimini Güney Kafkasya Krayı’ndan büyük oranda ayırdı. Baş yöneticinin Müstakil Kafkasya Kolordusu Komutanı olarak Kafkasya Oblastı üzerindeki başkomutanlık yetki ve sorumlulukları ise devam etti.182

Güney Kafkasya Krayı Yönetimi Yasası, planlandığı gibi 1 (13) Ocak 1841’de uygulamaya konuldu. Fakat yerel şartlarla kesinlikle uyuşmayan yeni yasa bölgede idari, adli, mali işlerde, sınıflar arası ilişkilerde ve mülkiyet meselelerinde büyük aksaklıklara, hoşnutsuzluklara neden oldu ve kısa bir süre sonra bölgede isyanları tetikledi.183 Böylece 10 yıldır devam eden idari reform çabalarının 1840 Yasası ile başarılı bir şekilde sonuçlandırıldığı düşüncesi, projenin hayata geçirilmesinin ardından bir yıl içinde yerini hayal kırıklığına bıraktı. Bu sırada Rusya’nın Kuzey Kafkasya’da hakimiyetini her alanda (askeri, idari, adli, mali) tesis etmek için ciddi girişimlerde bulunması ve Yermolov’un bu hedef uğruna sert politikalara başvurması neticesinde Çerkesya ve Dağıstan ile Çeçenistan’da 1829’dan itibaren ortaya çıkan bağımsızlık savaşı, 1840’lı yıllara doğru şiddetini arttırmıştı. Bu savaşta yaşanan askeri hezimetler ve maddi-manevi kayıplar, yeni yasanın bölgede yarattığı sorunlara tuz biber oldu.184 Bu durum, Güney Kafkasya Krayı yönetiminde yeni bir revizyon sürecine kapıyı araladı. I. Nikolay, Golovin’in yerine Aleksandr İvanoviç Neydgardt’ı atadıktan sonra Ocak 1842’de Güney Kafkasya Krayı’nı Düzenleme Komitesi Başkanı (Savaş Bakanı) Aleksandr İvanoviç Çernışev ile Stats-Sekreter185 Mihail Pavloviç Pozen’i incelemelerde ve gerekli çalışmalarda bulunmaları için bölgeye gönderdi.

159 PSZRİ, Sobraniye 2, Tom 7, No: 5060, s.4-5.
160 AKAK, Tom VIII, No:683, s.792.
161 PSZRİ, Sobraniye 2, Tom 2, No: 7541, s.163.

162 M.A. Korf, Zapiski, İzd.: Zaharov, Moskva, 2003, s.314.
163 RGİA, Fond 1268, Opis 1, Delo 1a, s.1a-b, 159a. Söz konusu Komite’nin kuruluş amacı, “Güney Kafkasya Krayı’nın yeni oluşumuna dair tasarıları incelemek” olarak belirlenmiştir. Bu doğrultuda 28 Nisan 1831’den itibaren ilgili belgelerin hepsi söz konusu Özel Komite’ye devredilmiş, yeni belgeler ise artık bu komiteye gönderilmeye başlanmıştır. Bkz RGİA, Fond 1268, Opis 1, Delo 1a, s.2a-3a.
164 Korf, a.g.e., s.316-317.
165 RGİA, Fond 1268, Opis 1, Delo 671a, s.15a; Lisitsına, “Grajdanskoe upravleniye kraem, samoetrudnoe”, s.217; Korf, Zapiski, s.317.
166 RGİA, Fond 1268, Opis 1, Delo З, s.98a-101b; AKAK, Тom VIII, Tiflis 1881, No: 612, s.714-715; AKAK, Тom VIII, No: 709, s.830-831.

167 RGİA, Fond 1268, Opis 1, Delo 671a, s. 15a-15b; Korf, Zapiski, s.320, 322.
168 Esadze, a.g.e., s.68.
169 Korf, a.g.e., s.320.
170 A.P. Berje, Kavkazskaya starina (Sost. N.V. Markelov), İzd. SNEG, Pyatigorsk 2011, s.286; Ya. Gordin, Kafkas Atlantisi. 300 Yıl Süren Savaş, Çev. Uğur Yağanoğlu, CSA Global Publishing, İstanbul 2014, s.145-146; Esadze, a.g.e., s.71.
171 RGİA, Fond 1268, Opis 1, Delo 671a, s.15b-16a; Korf, a.g.e., s.327; PSZRİ, Sobraniye 2, Tom 15, Çast 1, No: 13368, s.237-261.
172 Bu suretle 1828 yılında kurulan Ermeni Oblastı ilga edildi ve Gürcü-İmereti Guberniyası’nın bir uyezdine dönüştürüldü.
173 Çapraz, a.g.m., s.79.
174 PSZRİ, Sobraniye 2, Tom 15, Çast 1, № 13368, s.237-239, 244, 245.

175 Korf, a.g.e., s.326-327.
176 PSZRİ, Sobraniye 2, Tom 15, Çast 1, No: 13368, s.239-240.
177 PSZRİ, Sobraniye 2, Tom 15, Çast 1, No: 13368, s.240, 241, 243, 244.
178 Yeni komite; Savaş Bakanı A.İ. Çernışev başkanlığında Maliye Bakanı Graf Ye.F. Kankrin, İçişleri Bakanı Graf A.G. Stroganov, Adalet Bakanı Graf Panin, Devlet Mülkleri Bakanı Graf P.D. Kiselyov, Devlet Konseyi Kanunlar Departmanı Başkanı Graf D.N. Bludov ve M.P. Pozen’den oluşturuldu.

179 PSZRİ, Sobraniye 2, Tom 15, Çast 1, No: 13413, s.301.
180 Kelimenin orijinali Nakaznıy Ataman’dır. Nakaznıy Atamanlar, seçilmiş atamanlardan farklı olarak bizzat imparator tarafından atanmaktadır.
181 Kafkasya Oblastı’nda hat gerisinde yaşayan yerli halkların (“dış yabancı”) idaresi doğrudan baş yöneticinin emrinde bırakıldı.
182 RGİA, Fond 1268, Opis 1, Delo 671a, s.56a; PSZRİ, Sobraniye 2, Tom 15, Çast 1, No: 13450, s.322-323.
183 RGİA, Fond 1268, Opis 1, Delo 671a, s.26b-27a; Esadze, a.g.e., s.77, 80-81.
184 Korf, a.g.e., s.327, 330.
185 İmparator sekreterliği, müsteşarlık

3.5. Neydgardt Dönemi ve Çernışev ile Pozen’in Reformu (1842-1845)

İmparator’un emri üzerine 1842 Şubat sonu Pozen, 2 Nisan’da ise Çernışev Tiflis’e geldi. Bunların başkanlığında yürütülen çalışmalar neticesinde 30 Ağustos (11 Eylül) 1842 Kararnamesi ortaya çıktı.186 Bu kararnameyle Petersburg’da Güney Kafkasya Krayı’nı Düzenleme Komitesi yerine Güney Kafkasya Krayı İşleri Komitesi adında özel bir komite ile İmparator Özel Kançılaryası bünyesinde Güney Kafkasya İşlerinden Sorumlu Geçici 6. Daire kuruldu.187 Eski komitenin yetki, görev ve işlevleri bu iki kuruma devredildi. Buna göre Güney Kafkasya Krayı İşleri Komitesi, bölge idaresine dair İmparator iznine tabi tüm işleri inceleyip ön karara bağlamakla; Geçici 6. Daire ise Komite işlerini yürütmek ve idari reformlar hakkında tüm yeni teklifleri değerlendirip gerekli yasaları hazırlamakla görevlendirildi. Kararnameye göre bakanlar ve birim baş yöneticileri Güney Kafkasya meseleleri üzerinde yasa ve tüzüklerle kendilerine verilen yetkileri korumakla birlikte, yeni yasa tedbirleri gerektirmeyen ve yetkilerini aşan yürütmeye ait meseleleri söz konusu Komite aracılığıyla İmparator iznine sunacaklardı. Yeni yasa gerektiren tüm işlerin icrasına dair meseleler ise 6. Daire’de toplanacak, burada İmparator kontrolünde işlemden geçirildikten sonra onun emriyle konunun içeriğine göre ya nihai karar için, ya da karar öncesi ön mülahazalarda bulunulup Devlet Konseyi’ne iletilmesi için Komite’ye iletilecekti. Böylece yasama işlerinde öncelik 6. Daire’ye verilerek konunun ele alınış ve çözümü İmparator’un gözetimine bırakıldı. Bununla birlikte Güney Kafkasya Krayı hakkında İmparator buyruğu gerektiren meseleler için Bakanlar Komitesi’ne, adli ve ihtilaf davaları için Hükümet Senatosu’na başvurulması istendi.188

Geçici 6. Daire’nin yürüttüğü çalışmalar neticesinde ortaya çıkan Güney Kafkasya Krayı Baş Yönetimi Yönetmeliği189, İmparator tarafından 12 (24) Kasım 1842’de onaylandı. 1842 Yönetmeliği uyarınca Güney Kafkasya Krayı Baş Yönetimi, 10 (22) Nisan 1840 Yasası ve buna ek olarak imparatorluk genelindeki guberniya baş amirleri hakkında yayınlanan kararnameler ve kurallara bağlandı.190 Yönetmelik çerçevesinde Güney Kafkasya Krayı Baş Yönetimini oluşturan baş yönetici, sivil yönetim amiri ve Baş Yönetim Kurulu’nun görevleri, yetkileri, ilişkiler düzeni ve bunların faaliyetlerindeki temel amaçları 1840 Yasası’nda bırakılan boşluklar da doldurularak belirlenmeye çalışıldı.191 1842 Yönetmeliği’ne göre Güney Kafkasya Krayı Baş Yönetimi, yerel yönetimin başı ve tüm sivil yapı üzerinde yüksek yürütme mercii olarak kendisine bağlı tüm birimlerin kanun ve yönetmelikleri harfiyen uygulamaya geçirmesinden sorumluydu. Bunun için kendisine bağlı tüm yönetim birimlerinin faaliyetlerini kontrol etmekle görevliydi. Doğrudan İmparator’a bağlı olan baş yönetici ise baş yönetimin başkanı konumundaydı ve Güney Kafkasya Krayı’ndaki tüm askeri ve sivil yönetim birimleri emri altında toplamaktaydı. Dolayısıyla bölgedeki tüm idari kurum ve kişiler, baş yöneticinin emir ve talimatlarını harfiyen uygulamak zorundaydı. Yeni yönetmelik çerçevesinde baş yönetici, 1840 Yasası ve gubernatorlar hakkındaki genel imparatorluk kanunlarıyla belirlenen tüm görev ve yetkileri korudu. Askeri alanda ve dış ilişkilerde ise doğrudan İmparator tarafından kendisine verilen yönerge çerçevesinde hareket etmekle yükümlü kılındı. Baş yöneticinin öncelikli hedefi, bölgedeki yerel sivil yaşamı Rusya İmparatorluğu’nun monarşi ilkeleri çerçevesinde şekillendirmek ve imparatorluk vatandaşlarının sahip olduğu tüm kazanç ve avantajlardan bölge halklarının her kesiminin istifade etmesini sağlamak şeklinde belirlendi.

1842 Yönetmeliği ile krayın sivil idare işlerinde baş yöneticiye yardımcı olması için sivil idareden sorumlu askeri gubernatorlarla eşit statüde sivil yönetim amirliği görevi oluşturuldu. Bu şekilde Tiflis Askeri Gubernatoru unvanı kaldırılıp, tüm sivil yönetimin idaresi baş yöneticinin emri ve denetimindeki Güney Kafkasya Krayı Sivil Yönetim Amiri’ne verildi.192 Sivil yönetim amiri, baş yöneticinin vekili olarak konumlandırıldı. Baş yöneticinin kray üzerinde denetimi bizzat ve Güney Kafkasya Krayı Sivil Yönetim Amiri aracılığı ile sağladığı belirtildi. Güney Kafkasya Krayı’na dair tüm sivil idare işlerin baş yöneticiye sivil yönetim amiri aracılığıyla iletilmesi şeklinde bir düzen belirlendi. Güney Kafkasya Krayı Baş Yönetim Kurulu, 10 (22) Nisan 1840 tarihli yasada belirtilen faaliyet alanını korumakla birlikte baş yönetim için belirlenen işleri koordine etmekle görevlendirildi. Öğretim, gümrük ve postane gibi özel birim yöneticileri kurulda yer aldı.

1842 Yönetmeliği’nin önem arz eden kısmı bakanlıkların bölge idaresi üzerindeki yeklileriyle alakalıydı. Yönetmeliğe göre bakanlıklar, Güney Kafkasya Krayı’nda kendi sorumluluk alanına giren işlerin gidişatı üzerinde yüksek kontrole sahipti. Buna bağlı olarak Güney Kafkasya Krayı Baş Yönetimi’nin yetkisi dışında kalan tüm meselelerde bakanlıklar karar merciiydi. Dolayısıyla bu durumlarda baş yönetici, bakanlara başvurmak zorundaydı. Yönetmelikte ayrıca “Güney Kafkasya Krayı için de geçerlidir” ibaresi ile yayınlanan Senato kararnamelerinin ve bakanlık emirlerinin, bölgede doğrudan uygulamaya konulmasının zorunlu olduğu belirtildi. Böyle bir ibarenin bulunmadığı kararname ve emirlerin ise Güney Kafkasya Krayı’nda uygulanıp uygulanamayacağına karar verme yetkisi baş yöneticiye verildi. Baş yönetici, kararının olumsuz olması halinde bunu nedenleriyle birlikte Senato ve ilgili bakanlığa bir ay içerisinde bildirmekle yükümlü kılındı.

1842 yılında yapılan hukuki düzenlemelerle bir yandan baş yöneticinin bölge yönetimindeki rolü kuvvetlenirken bir yandan da baş yönetim, üst düzey yerel yönetim kategorisine yükseldi.193 Güney Kafkasya Krayı İşleri Komitesi ise Güney Kafkasya Krayı’na dair işlerdeki aracı kurum niteliği kazandı. Bununla birlikte bazı konularda karar merciine dönüştü. Böylece bölge idaresine dair meselelerde Kafkasya yönetiminin bir parçası haline geldi. Yönetmelikte Kafkasya halklarının imparatorluk vatandaşı statüsünde değerlendirilmesi, bu dönemde Maliye Bakanı Ye.F. Kankrin’in temsil ettiği Kafkasya’nın Hindistan ya da Amerika gibi pazar ve hammadde kaynağı bir koloni olarak görülmesi fikrinin194 reddedildiğini, aksine bu bölgenin Rusya İmparatorluğu’nun bir parçası olduğuna dair kesin kanaat getirildiğini gösterdi.

Uygulamaya konulduktan bir müddet sonra 1842 Yönetmeliği’nin Kafkasya idaresindeki aksaklıkları giderme ve ihtiyaçları karşılama noktasında yetersiz kaldığı ortaya çıktı. Yeni düzendeki en önemli eksiklik, baş yöneticinin Senato ve bakanların emri altında bırakılmasıydı. Bu durum, onun bölge yönetimi üzerindeki yetkilerinin önemli ölçüde kısıtlanmasına sebep oldu.195 Buna ek olarak Güney Kafkasya Krayı İşleri Komitesi ve İmparator Özel Kançılaryası Geçici 6. Dairesi’nin birlikte varlık göstermesi, bölgenin merkezi yönetiminde ikiliğin doğmasına yol açtı.196 Neticede 1842 yılındaki düzenlemeler Kafkasya’nın yönetiminde arzu edilen başarıyı getirmedi.

Kafkasya’da sağlam ve kalıcı bir idari yapının kurulması adına 19. yüzyılın başından itibaren devam eden düzenleme çalışmaları, 1840’lı yıllara kadar bir türlü beklenen sonucu veremedi. Petersburg Hükümeti, uygulamada başarısızlıkla sonuçlanan her projenin ardından çoğu kez sil baştan yeni çalışmalar başlatmak zorunda kaldı. Kısır bir döngü halini alan bu süreç, merkez ile taşra teşkilatı arasındaki yetki-görev dağılımı konusunda İmparator ve yüksek hükümet organlarının yaşadığı çıkmazların da etkisi altında kaldı. Nitekim merkeziyetçi üst düzey bürokratların muhalif tavırları sebebiyle Kafkasya idaresinin başındaki amirin yerel şartların gerektirdiği şekilde yetkilendirilmesi, bölge yönetiminin imparatorluk genel kanunları dışında istisnai kurallara bağlanması ve merkezle ilişkilerinin bu ilkeler çerçevesinde belirlenmesi bir türlü mümkün olmadı. Baş yöneticinin yetkilerine getirilen sınırlamalar ise Kafkasya idari teşkilatının yönetimdeki zafiyetlerin aşılmasına mani oldu.

Kafkasya’da imparatorluk idaresinin kuruluşuna dair çalışmaları olumsuz yönde etkileyen bir diğer unsur 1830’lu yıllarda yükselişe geçen ve Rusya aleyhine gittikçe şiddetlenen Kafkasya Savaşı’ydı. Yerli halkların 1829 yılından itibaren Kuzey Kafkasya’nın doğu ve batı kesimlerinde başlattıkları bağımsızlık savaşı, 1840’lı yıllara gelindiğinde artık Rusya aleyhine bir durum aldı. Öyle ki 1840-1844 arası dönemde Dağıstan ve Çeçenistan tamamen Şeyh Şamil’in eline geçti ve Rusya’nın Kafkasya’daki hakimiyet alanı birden daraldı. Batı Kafkasya’da ise yerli halkların bağımsızlık mücadelesi karşısında art arda mağlubiyetler yaşayan Rusya, Karadeniz kıyısındaki birkaç istihkamını kaybetti. En üstten en alt dereceye kadar bölgede görev yapan memur kadrosunun kifayetsizliği ise bölgedeki sorunları daha da derinleştirdi. Bu durum, Kafkasya idaresiyle ilgili krizi büyüttü.

1844 yılına gelindiğinde Petersburg Hükümeti, gerek Kafkasya Savaşı’nın, gerekse bölge yönetimindeki başarısızlıkların ve sorunların yarattığı maddi-manevi külfet altından kalkamaz duruma geldi. I. Nikolay, son umut olarak 1844 yılı sonuna doğru Kafkasya yüksek idare düzeninde önemli bir dönüşüme gitme kararı aldı. Öyle ki Kafkasya’da nihai hedeflere ulaşmak için burada ülke genelindeki sivil yönetim yapısını kurulmaya çalışmanın faydasız olduğu artık yadsınamaz bir geçek olarak ortaya çıkmıştı. Bu sebeple İmparator, Kafkasya’da yönetim sistemini ülke genelindeki idari düzenden ayıracak, işleyişi genel kuralların dışında tutacak, merkezi yüksek kurumların müdahalelerine karşı askeri ve sivil idarenin başındaki amire olağanüstü yetkiler ve serbestlik verecek yeni bir idari yapının gerekli olduğuna kanaat getirdi.197

I. Nikolay döneminde gerçekleştirilen imparatorluk yerel yönetim reformu kapsamında ülke genelinde toplam 13 genel gubernatorluk muhafaza edilmişti. Bunlardan ayrı olarak Rusya’nın hâkimiyet kurmakta ve imparatorluk idaresini yerleştirmekte zorluk çektiği, dolayısıyla da genel mevzuattan ayrı özel yasa ve nizamnamelerle yönetmeye mecbur kaldığı Polonya’da 1815 yılında namestniklik idaresi kurulmuştu. Yerli halkların bağımsızlık savaşı nedeniyle olağanüstü hal bölgesi durumundaki Kafkasya için de en uygun yönetim şekli namestniklik olarak görüldü. Bu doğrultuda İmparator, Kafkasya’da merkeziyetçi yönetimden ödün verip buradaki baş amirin statüsünü “Çar Namestniği” derecesine yükselterek bölgede namestniklik idaresini kurmaya karar verdi. Buna bağlı olarak Neydgardt’ı görevden aldı ve sonsuz güven duyduğu General Mihail Semyonoviç Vorontsov’u 1845 yılı başında Kafkasya Namestniği ve Müstakil Kafkasya Kolordusu Başkomutanı unvanlarıyla bölgeye atadı.198 Kafkasya Namestniği’nin görev ve yetkilerinin tanımlanması, merkez ile Kafkasya idaresi arasındaki ilişkiler düzeninin belirlenmesi ve namestnik başkanlığında yönetimi gerçekleştirecek olan kurumsal yapının oluşturulması için hukuki düzenlemeler Vorontsov’un iştirakiyle ya da bizzat onun tarafından hazırlandı. Ortaya çıkan hukuki düzenlemelerle Kafkasya Namestniği yetki ve statü bakımından bakanlarla eşit hale getirildi. Bu suretle bakanların Kafkasya idaresine müdahalesinin önüne geçildi.199 Böylece Kafkasya’daki Rus idaresi yaklaşık 60 yıl sonra imparatorluk yerel yönetim sisteminden ayrılmış, bir anlamda da Yermolov’un talepleri yaklaşık 30 yıl sonra Petersburg Hükümeti tarafından kabul edilmiş oldu.

186 Korf, a.g.e., s.337, 341.
187 Yeni komitenin üyeleri Savaş Bakanı Knez Çernışev başkanlığında Büyük Knez Aleksandr Nikolayeviç Romanov, Maliye Bakanı, İçişleri Bakanı, Adalet Bakanı, Devlet Mülkleri Bakanı, Devlet Konseyi Kanunlar Departmanı Başkanı, İmparator Kançılaryası Geçici 6. Daire Yöneticisi’nden oluşturuldu. 6. Daire’nin başına ise Pozen atandı. Bkz. PSZRİ, Sobraniye 2, Tom 17, Çast 1, No: 16008, 30.08.1842, s.891-892; Utverjdeniye Russkogo vladıçestva na Kavkaze, s.302.
188 PSZRİ, Sobraniye 2, Tom 17, Çast 1, No: 16008, s.892.
189 Nakaz.
190 RGİA, Fond 1268, Opis 1, Delo 671a, s.37a.
191 PSZRİ, Sobraniye 2, Tom 17, Çast 2, No: 16205, s.113.

192 Güney Kafkasya Krayı Sivil Yönetim Amirliği görevinin oluşturulmasına müteakip 21 Kasım 1842’de Tiflis Askeri Gubernatorluğu unvanının kaldırıldığına dair kararname kabul edildi. Kararname 5 Aralık’ta yayınlandı. Bkz. PSZRİ, Sobraniye 2, Tom 17, Çast 2, No: 16244, s.151.

193 RGİA, Kollektsiya peçatnıh zapisok. No: 263 “İstoriçeskaya spravka o hode organizatsii vısşego grajdanskogo upravleniya Kavkazskogo kraya”, s.13; RGVİA, Fond 400, Opis 1, Delo 2093, s.21a; Kondraşeva, a.g.t., s.49.
194 RGİA, Fond 1268, Opis 26, Delo 1, s.78b.
195 Kondraşeva, a.g.t., s.50.
196 A.T. Uruşadze, “Kavkazskiy komitet i kavkazskiy namestnik: formirovanie i osobennosti vzaimootnoşeniy v 1845-1854 gg.”, Vestnik Yujnogo nauçnogo tsentra RAN, Tom 7, No: 4 (2011), s.97.

197 Degoev, a.g.e, s.173.
198 RGİA, Fond 1268, Opis 1, Delo 671a, s.1a-1b.
199 RGİA, Fond 1268, Opis 1, Delo 671a, 57a, 88a.

Sonuç

16. yüzyılda Kuzey Kafkasya’ya nüfuz eden Rus Devleti’nin sonraki iki asır boyunca burada kendi idari sistemini kurma gibi bir emele sahip olmadığı, ancak 18. yüzyılın ilk çeyreğinden itibaren bölgede inşa ettiği kaleler aracılığıyla Kazakların ve Rusya’ya itaat bildiren yerel halkların idaresini gerçekleştirmeye başladığı görülmektedir. Kuzey Kafkasya’da Rus taşra idarisinin kurulması ve bu suretle bölgenin imparatorluk yönetim sistemine dahil edilmesi ise 18. yüzyılın son çeyreğinde burada namestniklik idaresinin kurulmasıyla gerçekleşmiştir.

Kafkasya Namestnikliği, 1775 yılında yayınlan guberniyalar yasası çerçevesinde imparatorluk topraklarının taksim edildiği namestniklik (genel gubernatorluk) idarelerinden biri olmuştur. Her biri iki ya da üç guberniyadan oluşturulan namestniklikler gibi Kafkasya Namestnikliği de Kafkasya Guberniyası ve Astrahan Oblastı’ndan meydana getirilmiştir. Dolayısıyla bu haliyle Kafkasya Namestnikliği, bölgeye özel bir idari yapı niteliği taşımamıştır. 1796’da imparatorluk genelinde namestniklik idarelerinin kaldırılmasıyla da ilga edilmiş ve yine aynı şekilde ülke genelinde uygulanan yerel yönetim reformu kapsamında Astrahan Guberniyası’na dönüştürülmüştür. 1801’de Rusya’nın Doğu Gürcistan’ı hakimiyeti altına alması ve bu suretle imparatorluk sınırlarını Güney Kafkasya’ya doğru genişletmesi, bölgede yeni idari yapıya geçişi zaruri hale getirmiştir. Böylece Kuzey Kafkasya, Astrahan ve Güney Kafkasya’yı içine alacak şekilde Kafkasya Baş Yöneticiliği kurulmuştur.

Kafkasya Baş Yöneticiliği döneminde bölge idaresine (özellikle Kuzey Kafkasya’da) imparatorluk bütününde geçerli olan mevzuattan belli konularda kısmı tavizler verilmiştir. Fakat buna rağmen Petersburg Hükümeti’nin Kafkasya politikasındaki genel eğilimi, bölgede Rus yerel yönetim sistemini süratle yerleştirmek şeklinde kendisini göstermiştir. Dolayısıyla baş yöneticilik, her ne kadar Kafkasya’ya özel bir yönetim şekli olarak ortaya çıkmışsa da buranın kendisine has yerel şartlarına uygun özerk idari yapı niteliği taşımamıştır. Bunda merkezi yürütme organlarının Kafkasya Baş Yöneticisi ve onun amirliğindeki bölge idaresi üzerindeki nüfuzunu koruması da önemli rol oynamıştır. Bu sebeple de Kafkasya’nın yönetiminde ve burada Rus kanunları ile yönetim sistemini yerleştirmekte başarılı olamamıştır. Ortaya çıkan aksaklıkların telafisi için gerçekleştirilen her yeni idari reform ise Kafkasya’yı imparatorluğun bir parçası haline getirmek yerine, aksine onu Rusya’dan uzaklaştırmıştır. 1840’lı yılların ortalarına doğru Rusya’nın bölgedeki hakimiyetine karşı tehdidin büyümesi üzerine I. Nikolay, bu dönemde tek örneği Polonya’da olan namestniklik idaresinin Kafkasya’da da uygulamaya konulmasına razı olmuştur. Böylece Kafkasya’nın kendisine has şartlarına ilk kez tam teslimiyet gösterilerek burada söz konusu ayrıcalıklı idari yapının kurulması suretiyle bölge, 1816 yılında Yermolov tarafından talep edilen özerk yönetim şekline kavuşmuştur.

Kaynak: Karadeniz İncelemeleri Dergisi, Güz 2019; (27): 73-110

Resim: Şhaguaşe nehrinin karşı tarafından Kazak Stanitsasını gözetleyen Adığe savaşçılar 1857