Sovyet Sonrası 25 Yılda Türkiye’den Kuzey Kafkasya’ya Geri Dönüşün Dönüşümü ( 2. Bölüm )

Sovyet Sonrası 25 Yılda Türkiye’den Kuzey Kafkasya’ya Geri Dönüşün Dönüşümü: Köprüleri Yakmaktan Köprüler Kurmaya (2. Bölüm)
Jade Cemre Erciyes

Geri Dönüşün Dönüşümü: Sonuç Yerine

Bana Abhazya da birisi şunu söylemişti. “Genlerinin,” nasıl diyim, “[orijini] olan yer, orada senin kayıtların saklıdır” demişti ve “suyun hafızası vardır. O kayıtların hepsini tutar” demişti. Biz de Abhazya’nın suyundan içtik. (Gülüyor) Bence o kayıtlar bir şekilde hayata geçti ve bundan sonraki hayatımda da böyle devam edecek yani. Bir şeyin tuşuna basıldı. O pek duracağa benzemiyor. Kelimelerle anlatabiliyor musun bu duyguyu? Ben anlatamıyorum açıkçası. Bir acayip bir şey yani. (Sine, 30’larında kadın)

Görüşmelerin birçoğunda anavatanın tanıdıklığı ve oraya ait olma duygusu, özellikle ilk seyahat ile ilgili anlatılarda tekrar etmektedir. Birçok geri dönen, çocukluğundan itibaren yaşadıkları yerlere ait hissetmediklerini, her zaman farklı olduklarını bildiklerini dile getirmiş, çocukluklarından itibaren farklı bir dili konuşmanın, farklı aile ilişkileri ve toplumsal ilişkiler içinde yaşamanın ayrıştırıcılığına değinmişlerdir. Anavatan algısı ve geri dönüş ideali aidiyet sorgulamalarıyla iç içe geçmiştir. Adığeler ve Abazalar arasında bir çok kişi özellikle “hain” Çerkes Ethem gibi negatif çağrışımlı etnik tanımlamalarla resmi tarih yazıcılığı gibi politikaların cumhuriyetin ilk yıllarından günümüze kadar sürdürülmesinden dolayı nesiller boyu Türkiye’ye aidiyetlerini sorgulamaya devam ettiler. De Souza’nın diasporalara dair söylemindeki tartıştığı şekilde, “misafir ülkede kimlik ve aidiyetlerinin reddedilmesiyle... anavatana dair pozitif bir imge oluşturulması ve sembolik bir ev, güvenlik ve aidiyet ilişkisi kurulması için önemli bir nokta haline geldi” (Souza 2005, 153). Tsuda, diasporaların tarihsel anavatanlarına geri dönüşlerini, “göçün sadece temel ekonomik ve politik motivasyonlarla değil, ulusların sınırlarını aşan etno-ırksal aidiyetin kurgulanmış (ve hatta hayal edilmiş) anlamsal ve duygusal bağları ile olabilirliğini” vurgular (Tsuda, Why… 2009, 37).

Türkiye’de Adığe ve Abazalar özellikle anavatanlarıyla ilişkilerinin olmadığı süreçlerde önce köylerde etnik olarak dışarıya kapalı topluluklarda, daha sonra kasaba ve şehirlerde kurulan derneklerde ama yine dışarıya kapalı topluluklar halinde kendilerine aidiyet aramışlardır. 1970’lerden itibaren etno-kültürel varoluşun sadece anavatanda mümkün olabileceğine inanan dönüşçülük ideali ön plana çıkmış ancak Türkiye’deki politik durum sebebiyle geri dönüşçülük bir mit ya da ideal olarak kalmıştır. Geri dönüş Ürdün ve Suriye’den1970’lerde başladıysa da Türkiye’den geri dönüş ancak Sovyetlerin dağılma sürecine girmesiyle mümkün olmuştur. Adıgey ve Abhazya cumhuriyetleri farklı süreçlerden ve sıkıntılardan geçmiş olsa da son 25 yılın geneline baktığımızda dönüş hikâyeleri zamanın ulaşım ve iletişim koşullarına göre belli dönemlerde benzer özellikler göstermektedir.

İlk dönemde zorluklarından çok belirsizlikleri ile tanımlanan tarihsel anavatana geri dönüş her şeyi bırakıp gitmek, köprüleri yıkmak ve sadece anavatanda yaşamak olarak algılanıyordu. 1995’lere kadar devam eden bu dönem daha idealist ve daha cesur bir göç kararını içeriyordu. Ekonomik geçiş döneminin etkisiyle Sovyetler Birliği’nin dağılma sürecinde halk büyük sıkıntılar yaşarken, daha önce Mafe’nin dile getirdiği gibi ekmek kuyruklarına rağmen diasporadan anavatana doğru bir göç hareketi oldu. Büyük ekonomik sıkıntıların süregeldiği Kafkasya’da 1998’de yaşanan ekonomik krizle yani rublenin dolar karşısında çok büyük değer kaybetmesiyle birlikte yaşam iyice zorlaştı. 1995-2000 yılları arasında kişi başına düşen gelirin azalmasını yaşanan bu krizin de tetiklediği söylenebilir (Bal, Algan ve Manga 127). Bu ekonomik durağanlık ile birlikte Abhazya’ya uygulanan ambargo13 ve ulaşımın sadece gemiyle sağlanabildiği o yıllarda yaygın olan Türkiye’den bavul ticareti sebebiyle gümrüklerde yaşanan yoğunluk da anavatan-diaspora arasında hareketlilikteki sıkıntıları arttırıyordu. 2005 yılına gelindiğinde Adıgey Cumhuriyeti’nde ekonomik durum iyileşmeye başlamış, Abhazya Cumhuriyeti’ne uygulanan ulaşım ve ekonomik ambargo da göreceli olarak kaldırılmaya başlamıştı. Dünyadaki gelişmelere paralel olarak ulaşım ve iletişimin çeşitlenmesi, kolaylaşması ve ucuzlamasıyla ulusaşırı dönem başlamış oldu.

Ekonomi ve ulaşımla ilgili sıkıntılara paralel olarak, durmayan ama yavaşlayan geri dönüş hareketi, ulusaşırı dönemde yüzü anavatana dönük olmak ve bir ayağı Kafkasya’da olmak gibi kavramlarla tanımlanmaya başlamıştır. Dünyadaki diğer geri dönüş çalışmalarında olduğu gibi Adığe ve Abazaların anavatana kısa süreli “dönüş ziyaretleri” geri dönüşün ilk adımları olmuş, günden güne dönüşçüler arasında yaygın olarak “dönüş artık buna dönüşmeli” gibi ifadelerle anavatan-diaspora arasında kurulan birden çok yerde yerleşik yaşamlar desteklenmeye başlanmıştır. 2015 yılında ise Türkiye-Rusya arasında yaşanan uçak krizi diasporayı tekrar yüzü anavatana dönük ama gidip gelme ihtimalleri belirsiz ya da kısıtlı hale getirmiştir. Tüm bu gelişmelere bakınca geri dönüşün bundan sonra nasıl dönüşebileceğinin diaspora, anavatan ve küresel gelişmeler kadar bölgenin iki ülkesinin arasındaki ilişkilerin seyrine bağlı olduğu da ortadadır.

2013 yılında Oxford Üniversitesi’nde yapılan bir konferansta Türkiye ve Rusya’nın belirgin bir göç hareketinin iki ucu olarak algılanmadığı ve bu iki ülke arasında bir göç sisteminin var olup olmadığı tartışılmış, tarihsel bir göç olarak Kafkasya’dan Adığe ve Abazaların sürgününe değinilirken geri dönüş göçü önemli hareketliliklerden biri olarak sayılmamıştır (Düvell). Anavatanlarında etnik nüfus problemi, dillerinin ve kültürlerinin kaybolması riski ile karşı karşıya bulunan Adığe ve Abazalar için ise geri dönüş, anavatanlarından ayrıldıklarından beri her zaman bir şekilde günlük tartışmalar, varoluş mücadelesi ve diaspora örgütlenmeleri içinde kendine bir yer bulmuştur. İlk nesillerdeki bilinen ve kaybedilene duyulan özlem, nesiller geçtikçe mitleşmiş, idealize edilmiş ve dönemin politik yapılanmaları içinde şekil değiştirmiştir. Son 25 yılda ise dönüşümü dünyadaki küresel değişimlerden etkilenerek ulusaşırı bir forma bürünmüştür. Geri dönüşün yarınlarda neye dönüşeceği ise belirsizdir.

13 1996 yılında Rusya'nın da üyesi olduğu BDT ülkeleri tarafından Abhazya`ya ekonomik yaptırımlar uygulanmaya başlanmıştır. Gürcistan ve Rusya'nın Abhazya sınırları ve denizden ulaşım üzerindeki kontrolüyle uygulanan ulaşım ve ticaret ambargosu Abhazya'nın politik olarak da izolasyonuyla sonuçlanmıştır. Rusya 2003 yılına kadar sınırdan yabancı pasaportlara sahip kişilerin Abhazya'ya girmesine izin vermemiştir.

Kaynakça

Bal, Harun; Algan, Neşe ve Manga, Müge. “Geçiş Ekonomilerinde Ekonomik Büyüme Farklılıkları”. Çukurova Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 19. 1 (2015): 123-42 .
Besleney, Zeynel Abidin. Türkiye'de Çerkes Diasporasının Siyasi Tarihi. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2016.
Brubaker, Rogers. “The ‘Diaspora diaspora’.” Ethnic and Racial Studies, 28. 1 (2005): 1-19.
Cohen, Robin. Global Diasporas: An Introduction. Londra: Routledge. 2008.
De Souza, Roger-Mark. “No Place Like Home: Returnee R&R (Retention and Rejection) in the Caribbean Homeland.” The Experience of Return Migration: Caribbean Perspectives. Ed. Robert B. Potter, Dennis Conway ve Joan Phillips. Hants Ashgate Publishing Limited. 2005. 135-56.
Doğan, Setenay Nil. Formations of Diaspora Nationalism: The Case of Circassians in Turkey, Sabancı Üniversitesi, doktora tezi, 2009.
Düvell, Franck. “The Emergence of a New Global Migration Order: Towards a New Russian-Turkish Migration Systems?” 9th Turkmis Workshop -Towards New Migration Systems, Patterns and Policies in Eurasia: The Case of Turkey and the Russian Federation Konferansında sunum; Oxford Üniversitesi, 25 Kasım 2013. http: //www.compas.ox.ac.uk/fileadmin/files/Events/Events_2013/9_TurkMiS_The_Emergence_of_a_New_Global_Migrat ion_Order_Towards_a_New_Russian_Turkish_Migration_Systems.pdf. 20 Ağustos 2016.
Erciyes, Jade Cemre. “Diaspora of Diaspora: Adyge-Abkhaz Returnees in the Ancestral Homeland.” Diaspora: A Journal of Transnational Studies 17. 3 (2014): 340-61.
Flynn, Moya. “Reconstructing ‘Home/lands’ in the Russian Federation: Migrant-Centred Perspectives of Displacement and Resettlement.” Journal of Ethnic and Migration Studies 33. 3 (2007): 461-481.
Işık, Ayhan. "Sözlü Tarih ve Kürtlerde Sözlü Tarih Çalışma Örnekleri." Toplum ve Kuram. (2009) 175-93. http://toplumvekuram.com/ayhan-isiksozlu- tarih-ve-kurtlerde-sozlu-tarih-calisma-ornekleri/. 15.03.2017
Kaya, Ayhan. “Political Participation Strategies of the Circassian Diaspora in Turkey”. Mediterranean Politics 9. 2 (2004): 221-39.
King, Russell, Anastasia Christou and Jill Ahrens. “Diverse Mobilities: Second-generation Greek-Germans Engage with the Homeland as Children and as Adults.” Mobilities 6. 4 (2011): 483 – 501.

Miyazawa, Eiji. “Some Consequences of the Re-encounter with the “Homeland” on the Production of Local Knowledge: A Case of Circassians in Turkey.” The North Caucasus: Histories, Diasporas and Current Challanges. Ed. Ergün Özgür. Ankara: KafDav, The Social Science Research Council. 2009. 91-105.
Oxfeld, Ellen & Long, Lynellyn. “Introduction: An Ethnography of Return.” Coming Home? Refugees, Migrants, and Those Who Stayed Behind. Ed. Lynellyn D. Long ve Ellen Oxfeld. University of Pennsylvania. 2004. 1-15.
Pattie, Susan. “New Homeland for an Old Diaspora.” Homelands and Diasporas: Holy Lands and Other Places. Ed. André Levy & Alex Weingrod. California: Stanford University Press. 2005, s. 49-67.
Rusya Dış İşleri Bakanlığı, http://www.turkey.mid.ru/rus/cons_Memo_entering_Turkey.html. 30 Ağustos 2016.
Safran, William. “Diasporas in Modern Societies: Myths of Homeland and Return.” Diaspora: A Journal of Transnational Studies 1. 1 (1991): 83-99.
Stefansson, Anders H. “Homecomings to the Future: From Diasporic Mythographies to Social Projects of Return.” Homecomings: Unsettling Paths of Return. Ed. Fran Markowitz and Anders H. Stefansson. 2004. 2-20.
Tölölyan, Khachig. “The American Model of Diasporic Discourse.” Diasporas and Ethnic Migrants: German, Israel, and Post-Soviet Successor States in Comparative Perspective. Ed. Rainer Munz. London: Routledge. 2003. 56-73.
Tsuda, Takeyuki. “Introduction: Diasporic Return and Migration Studies.” Diasporic Homecomings: Ethnic Return Migration in Comparative Perspective. Ed. Takeyuki Tsuda. Stanford, California: Stanford University Press. 2009a. 1-20.
____ “Why Does the Diaspora Return Home? The Causes of Ethnic Return Migration.” Diasporic Homecomings: Ethnic Return Migration in Comparative Perspective. Ed. Takeyuki Tsuda. Stanford, California: Stanford University Press. 2009b. 21-43.
Vertovec, Steven. “Transnationalism and identity”. Journal of Ethnic and Migration Studies 27. 4 (2001): 573-82.

Kaynak: Kafkasya Calışmaları - Sosyal Bilimler Dergisi / Journal of Caucasian Studies (JOCAS) Mart / March 2017, Yıl / Vol. 2, № 4