Yerel dillerin hizmetinde dijital teknolojiler

Yerel dillerin hizmetinde dijital teknolojiler:

KBDÜ ve Tataristan Cumhuriyeti Bilimler Akademisi Uygulamalı Göstergebilim Enstitüsü, ortak araştırma perspektifleri üzerine görüştü.

Kabardey-Balkar Devlet Üniversitesi'nde, Ulusal Diller Araştırma Komisyonu'nun katılımıyla, hesaplamalı dilbilim üzerine çevrimiçi bir web semineri düzenlendi. Etkinliğin amacı, Kabardey-Balkar'ın yerel dillerinin korunması ve geliştirilmesi çabalarını pekiştirmek, dilbilimsel okuryazarlığı artırmak ve disiplinlerarası araştırmaları desteklemekti.

Kabardey-Balkar Devlet Üniversitesi Sosyal Bilimler ve Beşeri Bilimler Enstitüsü ile Tataristan Cumhuriyeti Bilimler Akademisi Uygulamalı Göstergebilim Enstitüsü'nden önde gelen uzmanlar diyaloğa katıldı. Üniversiteyi, Kabardey-Balkar Devlet Üniversitesi Uygulamalı Göstergebilim Enstitüsü Direktörü Müslim Tamazov, Araştırmadan Sorumlu Müdür Yardımcısı Hakim Gergayev ve bölüm başkanları temsil etti. Kazan'ı temsil edenler arasında ise Uygulamalı Göstergebilim Enstitüsü Direktörü Rinat Gilmullin, Tataristan Cumhuriyeti Bilimler Akademisi Akademisyeni Dzhavdet Suleimanov ve Enstitü'nün Baş Araştırmacısı Airat Gatiatullin yer aldı.

Toplantı, uygulamalı göstergebilim, hesaplamalı dilbilim ve bilişsel dilbilim alanlarındaki potansiyel iş birliklerine odaklandı. Rinat Gilmullin, 2009 yılında kurulan Uygulamalı Göstergebilim Enstitüsü'nün tarihçesini ve önemli başarılarını sundu. Enstitü, Akıllı Bilgi Sistemleri ve Bilişsel Araştırma olmak üzere iki araştırma bölümünden oluşmaktadır. Araştırmacılar, Beşeri Bilimlerde Göstergebilimsel Modelleme alanında çalışmakta olup, Tatar dili için bilim, eğitim, ofis işleri, yayıncılık ve medya alanlarında kullanılan yazılım araçları, uygulamalı sistemler ve dilbilimsel kaynaklar geliştirmektedirler.

Kazan uzmanlarının tamamladığı projeler arasında iki seviyeli morfolojik analiz cihazı, "Tatar Morphme" yazılım ve bilgi sistemi, difon tabanlı konuşma sentezleyici, TATCORR yazım denetleyicisi ve bir dizi mobil uygulama bulunmaktadır. Enstitü şu anda sinir ağlarına dayalı bir Rusça-Tatarca makine çeviri sistemi geliştiriyor, Tatar Dili Ulusal Corpus'u olan "Tugan Tel"i, Tatar Lehçeleri Atlası'nın elektronik versiyonunu ve Rusça-Tatarca sosyo-politik ontolojik bir sözlük oluşturuyor.

"Türk dilleri üzerine araştırmalarımızı genişletmek bizim için önemli. KBDÜ akademisyenleriyle olan iş birliğimizin olumlu sonuçlar vereceğinden eminim. Bu iş birliği son derece memnuniyet verici," diyen Rinat Gilmullin, Tatar dilinin dijitalleştirilmesi deneyiminin Kabardey ve Balkar dilleri için de benzer kaynaklar oluşturmak üzere başarıyla uyarlanabileceğini vurguladı.

Webinarın önemli bir bölümünü, önde gelen araştırmacı Airat Gatiatullin'in Türk dillerinin dijital işlenmesi üzerine düzenlenen TurkLang uluslararası konferansı hakkında yaptığı sunum oluşturdu. 2013 yılından beri düzenli olarak gerçekleştirilen konferans, Türk dillerinin dijital araştırmaları alanında deneyim alışverişi için bilimsel ve organizasyonel bir alan ve teknolojik bir altyapı oluşturmaktadır.

"Basitçe söylemek gerekirse, BT geliştiricileri bir dilin gelişmesine veya hayatta kalmasına nasıl yardımcı olabilir? Modern dijital çevirmenler yapay zekaya dayanır ve bu da sürekli olarak yüksek kaliteli içerikle güncellenmeyi gerektirir. Bu, BT uzmanlarının ve dilbilimcilerin birbirlerini etkili bir şekilde destekleyebilecekleri anlamına gelir," diye açıkladı konuşmacı. Ayrıca konferansın coğrafi kapsamını Kabardey-Balkar'dan temsilcileri de içerecek şekilde genişletme planlarını duyurdu.

KBDÜ personeli, Kazan'daki meslektaşlarıyla ortaklık kurmaya büyük ilgi gösterdi. Özellikle Rus Dili ve Genel Dilbilim Bölümü Başkanı Svetlana Bashiev, Türk halklarının kültürel sözlüklerini oluşturmak için güçlerini birleştirmeyi önerdi. İş birliği için diğer umut vadeden alanlar da belirlendi: ulusal diller için dil modelleri ve yazılım hizmetleri, elektronik korpusların geliştirilmesi, morfolojik ve sentaktik analiz sistemleri, konuşma teknolojileri, makine çevirisi, dilbilimsel ontolojiler ve bilgi grafikleri.

Toplantıyı özetleyen KBDÜ Sosyal Bilimler ve Beşeri Bilimler Enstitüsü Direktörü Müslim Tamazov, ortak projeler için bir yol haritasının daha da geliştirilmesini ve yüz yüze diyaloğun sürdürülmesini önerdi. Kazanlı akademisyenler ise KBDÜ temsilcilerini, 13-15 Mayıs tarihlerinde L.N. Gumilyov Avrasya Ulusal Üniversitesi'nde (Kazakistan) düzenlenecek olan TurkLang 2026 konferansına katılmaya davet etti.

Bu web semineri, üniversiteler arası iş birliğine ve Kuzey Kafkasya bölgelerinin dilsel mirasıyla çalışmada modern dijital teknolojilerin uygulanmasına yönelik önemli bir adımı işaret etti.

Kaynak: KBDÜ