“Büyük Karmaşa”: Çerkesler, Kabardeyler ve Adığeler Aynı Halk mı?

Adığelerin (Çerkeslerin) öz kimlik hikayesi, Kafkasya’daki en karmaşık konulardan biridir. Rus makamları; Kabardeyleri ve Adığeylileri ayrı milliyetler olarak tanımlayarak Sovyet uygulamasını sürdürüyorlar. Ancak bu toplulukların içindeki pek çok kişi, kendisini tek bir Adığe (Çerkes) halkının parçası olarak görüyor.

Peki, bugün tam olarak kim kendisini Adığe sayıyor? Sovyetlerin Adığeleri farklı "milliyetlere" bölme politikası insanların öz kimliğini nasıl etkiledi? Alt etnik gruplar (boylar) Adığeler için ne kadar önemli?

FtR ekibi, bu konuları Kabardey-Balkar’dan etnograf ve gazeteci, aynı zamanda geleneksel Çerkes müziğini tanıtan Ored Recordings plak şirketinin kurucusu Bulat Halilov ile konuştu.

"Adığe bizim kendi kendimize verdiğimiz isimdir (otonom); Çerkes ise dış ismimizdir (eksonim), yani diğer halkların bizi çağırma şeklidir. Ancak 'biz' dediğimde, bu, siyasi bir noktadır. 'Biz', Batı Kafkasya ve Kuzeybatı Kafkasya halklarından biriyiz.

Rusya’nın bugün Kuzey Kafkasya’daki idari bölünmesini esas alırsak, Adığeler (veya Çerkesler) şunlardır: — Kabardeyler, Kabardey-Balkar’a adına veren halklarından biri; — Karaçay-Çerkesya’da yaşayan Çerkesler; — Ve Adığe Cumhuriyeti'ndeki Adığeyliler (Adığeytsı).

Ayrıca, tarihi Çerkesya’nın bir parçası olan Krasnodar bölgesi de hep unutulur; orada diğerlerinin yanı sıra Çerkeslerin bir alt etnik grubu olan Şapsığlar yaşar.

Okulda bize; biz Kabardeylerin ayrı bir halk, Karaçay-Çerkesya’daki Çerkeslerin ayrı bir halk olduğunu öğrettiler. Bir de Adığeyliler vardı ki onlar zaten tamamen üçüncü bir halktı. Büyük teyzem, Kabardey olan kızının bir Adığeyli ile evlenmesine, 'onun başka bir halktan olduğunu' düşündüğü için izin vermemişti. Sovyet propagandası insanlar üzerinde işte böyle etkili oluyordu.

'Adığeyli' dediğimizde, bu da bir Sovyet kurgusudur; bunlar farklı batı alt etnik gruplarıdır, Batı Çerkesleridir. Yani 'Adığeyli' dediğimizde bu bir Bjeduğ, Abzeh veya Adığeya’daki bir Şapsığ olabilir. Bu yüzden Adıgeya’daki pek çok Çerkes bile artık 'Adığeyli' olmanın bir milliyet olmadığını, Adığeya’da yaşayan herhangi bir kişi anlamına geldiğini söylemeye başladı.

Çocukken bu bana hep tuhaf gelirdi: Biz Kabardey-Balkar'daki Kabardeyler, ana dilimizde 'ben Kabardeyim' demek için "se sı Adığe" «сэ сы адыгэ» deriz; yani ana dilimizdeki öz adımız (otonomumuz) 'Adığe'dir.

Büyüklere, 'Peki bu neden 'Adığeyli' (Adıgeytsı) kelimesine bu kadar benziyor?' diye sorardım. Verdikleri cevabı tam hatırlamıyorum çünkü bana çok karmaşık gelmişti ama genel olarak bana 'kafana takma' derlerdi.

Kimiz biz sorusunun cevabı konusunda büyük bir kafa karışıklığı vardı. 

Son 15 yıldır benim kuşağım ve benden daha genç olan nesil, aktif bir şekilde 'hepimiz tek bir halkız' demeye başladı. Rusya’daki son nüfus sayımında "hadi hepimiz kendimizi 'Çerkes' olarak yazdıralım" şeklinde bir kampanya yapıldı. Ben Kabardey değilim, Şapsığ değilim, Bjeduğ değilim, Abzeh değilim; ben Çerkesim.

Bununla birlikte, farklı alt etnik gruplarımızın (boylarımızın) olduğu gerçeğini de destekliyorum. Bilimsel açıdan yaklaşırsak, hepimizin tam olarak ne zaman kendimizi tek bir halk olarak adlandırmaya başladığımızı bilmiyoruz.

Karaçay-Çerkesya’daki, Kabardey-Balkar’daki ve Adığeya’daki Çerkesler genel olarak aynı dili konuşuyorlar ancak farklı lehçelerle. 'Dil' mi yoksa 'lehçe' mi dediğimiz konusu da aslında siyasi bir mevzudur. Adıgeya’ya ilk gittiğimde ve Adıgeceyi duyduğumda tüm sesler tanıdıktı ama hiçbir şey anlamamıştım. Ama bu (anlaşılmazlık) durumu sadece 3-4 gün sürdü.

Kendi içimizde Batı ve Doğu Çerkesleri (Adığeler) olarak bir ayrımımız var. Batı grubu kabaca Adıgeya ve Krasnodar bölgesidir; Stavropol bölgesindeki Çerkesler, Kabardey-Balkar ve Karaçay-Çerkesya’daki Çerkesler ise Doğu grubuyuz. Böyle bir ayrım var ama genel olarak evet, hepimiz aynı dili konuşuyoruz.

Şu an bunları söylerken kimliği ve mantığı modern 'milliyet' kavramına dile getiriyorum, oysa eskiden bu yoktu. Bence 'milliyet'imizin doğal bir olgu değil, bir inşa (kurgu) olduğunu kabul etmeliyiz."

Kaynak:  From the Republics (FtR) @fromtherepublics instagram

Tercüme: Çerkesya Hareketi Haber Merkezi