Eski Anadolu'nun Gizemli Halkı Kaškalar - 2- Burhan Bozkurt

Eski Anadolu'nun Gizemli Halkı Kaškalar - 2- Burhan Bozkurt 

Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi, İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi, Tarih Bölümü

Lisans Bitirme Tezi, 2023 Tez Danışmanı : Doç. Dr. Hamza Ekmen

4. KAŠKA UYGARLIĞI

4.1. Yönetim ve Toplum

Hititler Anadolu’ya gelmeden önce Anadolu’da henüz bir siyasi birlik yoktu ve birbirinden bağımsız yerel krallıkların hakim olduğu bir yapı vardı. Bu yerel krallıkların Kaška bölgesi içerisinde olması Kaškaların Hititler Anadolu’ya gelmeden önce burada irili ufaklı kentler kurduklarını gösteriyor olabilir (Murat, 2016, s. 231).

Hititler Anadolu’ya geldiğinde birbirinden bağımsız olan bu yerel krallıkları bir siyasi birlik etrafında toplamıştır. Kaška / Hatti yerel halkı da buna dahildir. Ancak Hitit ve Kaška arasındaki bitmek bilmeyen çekişmeye baktığımızda Kaškalar sonradan gelen Hititleri kabullenememiş gibi duruyor (Murat, 2016, s. 232).

Çünkü her bir Hitit kralı döneminde Hitit ve Kaška arasındaki toprakların yer değiştirdiğini görüyoruz. Büyük ihtimalle Kaškalar Hititlerin zayıf olduğu dönemlerde bu saldırıları yaparak topraklarını geri almaya çalışıyordu. Hitit ve Kaška arasındaki toprakların yer değiştirmesi bazen bu iki halkın birbiriyle yan yana yaşamasına da neden oluyordu. Kaškaların toprakları ele geçirmekte ki amacı idare haklarının kendilerinde olmasını istemeleriydi ve bunun sonucunda da ana hedefleri bir Kaška devleti kurmaktı. Ancak Hititler buna izin vermeyecekti (Murat, 2016, s. 233). Hititler ne kadar buna izin vermeyecek gibi görünseler de Kaškaların yaşadığı coğrafik alan yüzünden Hititler Kaškalara tam olarak istediği cevabı verememiştir ve Kaška boylarının Hititlere saldırması sürekli tekrarlanmıştır (Demirel, 2013, s. 198).

“Kaška milletinin politik yapısında hareket halindeki toplu gruplar söz konusudur” (Murat, 2016, s. 234). Çivi yazılı Hitit metinlerine göre, Kaškalar bağımsız gruplara bölünmüş, merkezi bir yönetim sistemi olmayan bir millet olarak bilinmektedir (Bardakçı, 2020, s. 226). Hititler onlar için dampupi ifadesini üretmişlerdir. Bu ifade barbar anlamından ziyade devletsizlik gibi bir anlam taşımaktadır (Bardakçı, 2020, s. 229). Yaman’a göre ise Kaškalar kavgacı, inatçı, cesur, iyi ata binen, zeki, küçük bir fırsatı bile kaçırmayan bir halk olarak tanımlanmıştır (Yaman, 1935, s. 21).

Hititlerin yıkılmasından sonra da Kaškalar gruplar halinde hayatlarını devam ettirmişler ve Hititlerin olmayışından faydalanarak kuzeydeki anavatanlarından Orta Anadolu’ya kadar yayılmışlardır (Bardakçı, 2020, s. 227).

Hitit ile olan savaşlarında başarılı olan Kaškalı beylerin veya komutanların siyasi olarak yükseldiği ve bir birlik oluşturma hedefleri her zaman olmuştur. Ancak bunun olması Hitit devletinin istemeyeceği sonuçlar doğuracağı için Hitit krallarınca Kaškaların yükselmesine ve bir birlik oluşturmasına izin verilmemiştir (Murat, 2016, s. 237).

Kaška gruplarının sosyal sınıfları hakkında pek bir bilgi yoktur. Ama başlarında bir beyin olduğu Kaška gruplarını oluşturan kaşka topluluklarının varlığını da bilmekteyiz. Başka ülkelerle olan antlaşmalarda yemin edenlerin baba isimleriyle birlikte ifade edilmesi Kaška topluluklarının ataerkil bir düzene sahip olduğunun da bir göstergesidir (Murat, 2016, s. 239).

Kaška toplumu kadınına Tiliura antlaşmasında (bir Hititlinin bir Kaškalı ile ya da bir Kaškalının bir Hititli ile evliliği) karma evlilik ile ilgili maddelerde karşılaşırız. Ancak bu antlaşma maddelerinden Kaška kadının hukuksal durumunu ve Kaškalarda evliliğin nasıl gerçekleştirildiği anlaşılmamaktadır. Evlilik antlaşma maddelerinde anlatılanlara göre Hititlinin Kaškalı kadını kente götürmesine izin verilmiyorken, Hititlinin ise Kaškalı kadının şehrinde kalmasına izin verilmiştir. Eğer Hititli adam Kaškalı kadın ile kendi şehrinde kalmak isterse Kaškalı kadının Hititli adam ile Hitit şehrinde sığır ahırında kalmasına izin verilmiştir. Hitit toplumunda Kaškalı kadın ve erkek kölelere sahip Hititliler mevcuttu. Antlaşma maddelerinde Kaškalı köle sahibi olan Hititlinin de kent kapısını geçmesi yasaklanmıştı (Murat, 2016, s. 239).

Mülteci olarak Kaška topraklarında yaşayan Hititler mevcutken, Kaškalıların da mülteci olarak Hitit topraklarında yaşadığını görmekteyiz. Bunun kötü yanı ise kendi topraklarında hür olanın karşı tarafın topraklarında köle, mülteci sınıfına düşmesidir (Murat, 2016, s. 239)

Hitit toplumunda Kaškalı körlerde mevcuttur. Kralın emrini yerine getirmeyen Hititler bir ceza olarak kör ediliyordu. Boğazköy, Maşat ve Ortaköy kaynaklı Hitit belgelerinde körlerle ilgili bilgilere rastlarız (Murat, 2016, s. 240)

Ayrıca Hititlerin Kaškaları esir alıp köle olarak kullanması gibi Kaškalarda Hititleri köle olarak kullanmışlardır. Kaškalar tarafından ele geçirilen yerlerdeki tapınak görevlileri rahipler, aşçılar, fırıncılar, çiftçiler, müzisyenler de köle yapılmıştır ve bu insanlarda Kaška toplumunun bir parçası olmuştur (Murat, 2016, s. 242)

Çok fazla kanıt olmasa da Kaškalar fırıncılık, bakırcılık, balıkçılık, meyhanecilik de yapmış oldukları düşünülür. Ayrıca Hititlere antlaşma ile bağlı olan Kaška toplulukları Hitit ordusunda ücretli asker olarak da görev almışlardır. Buna örnek olarak Kadeş Savaşında Hitit ordusunda Kaškalı askerlerin bulunduğu bilinmektedir (Bardakçı, 2020, s. 232).

Sadece Hitit belgeleri Kaškaların toplumsal yapısı hakkında bize kısıtlı bilgi sunar ancak bir gün Kaškaların kendine özgü belgelerinin ortaya çıkmasıyla Kaškaların toplumsal yapısı hakkında çok daha fazla bilgi sahibi olabiliriz.

Kaškalar belirli aylarda yaylacılık faaliyetlerinde bulunmalarının yanı sıra yarı göçebe yaşam tarzını da benimsemişlerdir. Onların çok fazla arkeolojik materyal bırakmamaları yaylacı yaşam tarzlarından kaynaklanmaktadır. Bunun yanında tarım ve hayvancılıkla da yaşamlarını sürdürmüşlerdir. Ancak bölgenin coğrafi yapısı pek tarıma elverişli olmadığından dolayı hayvancılık tarıma göre daha yaygın bir yaşam biçimi olmuştur. Sığır, domuz, keçi, koyun, at, eşek, köpek ve manda beslemişlerdir. Ayrıca denize kıyısı olan Kaška ülkelerinde Kaškalar balık avcılığı da yapmış olabilirler. (Bardakçı, 2020, s. 228-229-230).

Günlük beslenmelerini ekmek ve çörek türleri, süt, peynir, lapa ya da ezme ile et ve sebze haşlamalarından sağlıyorlardı (Bardakçı, 2020, s. 230). Hitit metinlerine göre eğlenceye, yeme ve içmeye düşkün olan Kaškalar için şarap vazgeçilmez bir içecekti (Bardakçı, 2020, s. 233).

4.2. Yazı, Dil ve Köken Sorunu

Kaška dili ve onların etnik kökenini incelediğimizde Kaška adı Gašga, Kašga ve Kaška olarak yazılır. II. Ramses’in yazıtlarında Kškš, Asur kaynaklarında Mat Kašku, Ugarit dilinde ise Ktk olarak yazılırdı. Hitit metinlerin de kaşka dilinin yapısını ve kökenini belirleyecek neredeyse hiçbir veri bulunamamıştır (Ünal, 2003, s. 55-56).

Bu nedenle Kaška halkının etnik ve dilsel kökeni uzun süredir merak konusudur. Kaškaların Anadolu’nun yerli halkı mı yoksa dışarıdan mı Anadolu’ya geldikleri hala bilinmemektedir. Kaškaların etnik kökenleri ile ilgili 2 temel görüş vardır. Birincisi onların Hattiler ile akraba ya da Hatti oldukları görüşüdür. Bu görüşün dayanağı ise Kaška tanrı isimlerinin büyük çoğunluğunun Hatti kökenli tanrılara olan benzerliğidir. Bu görüş de Kaškaların Anadolu’ya dışarıdan gelen Hititlere karşı, tepki göstererek onları Anadolu’dan çıkartmak için saldırılar düzenlemiş olabileceğini destekler. İkinci görüş ise Kaškaların Anadolu coğrafyasına dışarıdan geldiğidir. Ancak kendilerine ait bir yazıya ulaşamadığımızdan dolayı bunu çözebilmiş değiliz. Kaškaların dili üzerine sadece kişi ve yer adlarından başka bir veri bulunamamıştır. Hitit metinlerinde de Kaškaların dilini belirlemeye yarayacak bir bilgide bulunmamaktadır (Bardakçı, 2020, s. 227-228).

Kaškalar Anadolu’nun yerlisi ise kullandıkları dil Hattice veya bu dil ile akraba bir dil olması muhtemeldir (Murat, 2016, s. 265).

Yaman’da Kaškaların Hititlerin dillerine benzeyen bir dil konuştuklarını belirtmektedir (Yaman, 1935, s. 21).

Ayrıca Kaškalar ve Hititlerin sık münasebetlerinden dolayı Kaškaların Hitit dilini de büyük ihtimalle öğrenmişlerdir. Hititler ve Kaškalar arasındaki bilgi alışverişi, antlaşmalar, diplomatik görüşmeler ve yazışmalar bu varsayımı destekler niteliktedir. Hitit kaynaklarından edindiğimiz bilgilere göre Kaškaların başı Pihunniya’nın Hitit kralı II. Muršili’nin mektubuna cevap verdiğini ve İshupittalı Kaşkalarda II. Muršili’ye bildiri göndermişlerdir. Bu durumda Kaškaların da kültür ve yazışma dilinin Hititçe olması muhtemeldir (Murat, 2016, s. 265).

Kaškalar Hitit ordusunda görev yaparken, Hititli çobanlar ve Kaškalı çobanlar birlikte hayvanlarını otlatırken, kendi aralarında konuşurken anlaşma aracı olarak hangi dili kullandıkları belirtilmemiştir. Büyük ihtimalle Kaškalar aile içinde kendi dillerini konuşurlarken, Hititlerle de sonradan öğrendikleri Hitit dili aracılığıyla münasebet kuruyorlardı (Murat, 2016, s. 266).

Bazı araştırmacılar kaşka dilinin kuzey batı Kafkas dil grubu Abazaca ve Çerkezce ile akraba olduğunu iddia etmiştir. Bunu kanıtlamak için de Çerkezlerin kendilerini “Kashag” olarak adlandırmasını öne sürmüşlerdir. Ancak Giorgadze bu varsayımın tesadüfi olabileceğini belirterek reddetmiştir. Giorgadze Kaška dilini Güney Kafkas dilleriyle ilişkilendirmenin daha uygun olacağı görüşündedir. Diakonoff gibi birçok araştırmacı da Kaška dilini Batı Kafkas dilleriyle ilişkilendirmiştir. Ancak bunların hepsi sadece bir varsayımdır yeterli veri olmadığından dolayı tam olarak neticeye ulaşılamamıştır (Murat, 2016, s. 267- 268).

Kaškalar kendilerini bizlere tanıtacak yazılı bir belge bırakmadığından dolayı Kaška halkını Hitit kaynaklarından tek taraflı bir bakış açısıyla incelemek zorunda kalıyoruz. Bu belgeleri incelerken ve Hititlerin Kaškalar hakkındaki görüşlerini okurken Hititlerin genellikle tek taraflı bakış açısıyla bu belgeleri yazdığını unutmamalıyız (Kaya, 2016, s. 108).

4.3. Din ve İnanç

Kaškaların dini hakkında birçok bilgiyi Hitit belgelerinden edinmekteyiz. Bu belgelerin en önemlileri bir büyü ritüeli ve Hitit-Kaška antlaşmalarıdır (Murat, 2016, s. 256).

Orta Hitit dönemine tarihlenen büyü ritüelini incelediğimizde Hitit ve Kaška arasındaki çatışmanın tanrılar arasındaki bir mücadele olarak gösterildiğini görürüz. Yani Kaška ülkesi tanrıları Hitit tanrılarıyla mücadele içinde düşman bir görünümdedirler. Hititlerde bu tanrıların Kaška ile savaşırken kendi taraflarında yer almaları için bu ritüeli uygulamışlardır. Ayrıca bu ritüelin diğer bir uygulanış nedeni de Hititlerin Kaška saldırıları yüzünden kültsel sorumluluklarını yerine getirmekte zorlanmasıdır (Murat, 2016, s. 257)

KUB 4 1 Vs I 1-23

“Düşman ülkelerin sınırlarında kurban alınırsa, Arinna’nın Güneş Tanrıçası, Nerik’in Fırtına Tanrısı, Koruyucu Tanrı ve Durmitta’nın Telepinusu, erkek tanrılar, dişi tanrılar, bütün tanrılar, bütün dağlara ve nehirlere bir koyun kurban eder. Bir koyun Zithariya’ya kurban edilir. Şöyle söylenir: Bak! Zithariya bütün tanrıların önünde eğildi. Zithariya’ya ait olan tapınakları ve mülkleri ve oraya göç edilen ve orada ona büyük bir bayram kutlamak için korunan ülkeleri Kaškalar şimdi işgal etti. Kaškalar kavga etmeye başladılar ve güç ve kuvvetlerini yeniden kazandılar; Şimdi siz tanrılar da onlara mümkün olduğu kadar iyilik yapmayın (dinlemeyin, görmeyin)!” (Schuler, 1965, s. 168- 169) ve (Murat, 2016, s. 257).

Kaškaların ele geçirdiği toprakların baş tanrısı olan Tanrı Zithariya burada davacıyı temsil etmek üzere çağırılmıştır. Kaška tanrıları da toplantıya davet edilerek Hitit-Kaška çatışması Hitit-Kaška tanrıları arasındaki bir mücadeleye dönmüştür. Burada tanrılar kendi aralarında Hititlerin topraklarına, malına el koyan kaşka insanlarını ve tanrılarını suçlu olarak görmüşlerdir. Suçlu olan Kaškalılara karşı uygulanacak olan ceza ise Hitit tanrılarının ve insanlarının Kaškalardan ve tanrılarından kanlı bir intikam almak istemesidir (Murat, 2016, s. 257-258).

Vs. II 1-24

“Ve o (yani Zithariya) şöyle dedi: Kaška ülkesinin tanrıları biz sizi buraya toplantıya çağırdı. Siz yiyin ve için, siz, bizim, sizin karşısına hangi davayı getirdiğimizi işitin. Hatti ülkesinin tanrıları sizden Kaška ülkesinin tanrılarından asla bir şey almadı ve onlar size asla zarar vermediler. Fakat siz, Kaška ülkesinin tanrıları kavga ettiniz ve daha sonra siz Hatti ülkesinin Tanrılarını ülkeden kovdunuz. Ve siz onların toprağını kendinize aldınız. Kaškalar da kavga ettiler ve onlar Hatti’nin adamlarından ülkelerini aldınız. Ve siz onları tarla (ve) otlaklarından ve üzüm bağlarından kovdunuz. Hatti ülkesi halkı ve tanrıları kanlı intikam ister. Hatti tanrılarının [intikamı] ve [Hattili] adamların intikamı sizin, [Kaškalı] adamların ve tanrıların, üzerine [işlenecek (?)]” (Schuler, 1965, s. 170-173; Klinger, 2005, s. 352; Singer, 2007, s. 16-17; Murat, 2016, s. 258).

Metnin bir sonraki kısmı tanrı Zithariya’yı temsil eden bir rahibin konuşması ile devam eder. Kaşkalara karşı düzenlenecek olan bir sefere çıkmadan önce düzenlenen ritüel sona erer (Murat, 2016, s. 258).

Kaška ve Hitit arasında imzalanan anlaşmalarda hem Hitit ülkesi tanrıları hem de Kaška ülkesi tanrıları anlaşmanın düzenlenmesinde yemine şahitlik yapmak üzere çağırılmıştır. Biz buradan şahitlik yapmak üzere çağrılan kaşka tanrılarının bazılarının isimlerini öğrenebiliyoruz. Şahitlik yapmak amacıyla çağrılan bu tanrılar “1000 tanrı” nın sıralandığı bir listede yer alıyorlardı. Kaška Panteonu kimliği bilinen tanrılardan oluşmasının yanı sıra Hitit tanrı isimlerinden farklı olarak da üç Kaška Fırtına Tanrısı görülmektedir. Hanupteni….. Fırtına Tanrısı, Kutpurruri… Fırtına Tanrısı, Pazim-[ ]-is Fırtına Tanrısı. Bu üç özellikli Fırtına Tanrısından sonra verilen Kaška Tanrıları Yerin Güneş Tanrıçası, [ ]tena, Tanrı Huwattassi (?), Baba Güneş Tanrısı, Orduların Fırtına Tanrısı ve Tanrı Telipinu’dur (Murat, 2016, s. 259).

Tanrıları incelediğimizde Baba Güneş Tanrısı Kaşka inancına özgü bir tanrı gibi görünmektedir. Baba tanrılar inancı Anadolu’nun güneyindeki halk olan Luvilerin inanç sisteminde de bulunmaktadır (Bardakçı, 2020, s. 236).

Kaškalar Hatti kökenli tanrılar Yeryüzünün Güneş Tanrıçası ve (daha sonra Arinna’nın Güneş Tanrıçası ile eşleştirilen önemli bir yeraltı tanrısıdır.), Tanrı Telepinu’ya (Hattiler’in bitki, bereket ve bolluk tanrısıdır.) saygı duymuşlardır. Bunun yanı sıra Hitit Savaş tanrısı ZA.BA.BA’ya da saygı göstermişlerdir (Murat, 2016, s. 260-261).

Bu bilgiler doğrultusunda Kaška panteonunun Hatti panteonundan çok farklı olmadığı görülmemekle birlikte aralarında benzerlikler de mevcuttur. Bu bilgiler Kaškaların Hititlerin baskısı dolayısıyla yaşamlarını Kuzey Anadolu ile sınırlayan, bölgenin yerli bir halkıydı der isek yanlış olmayacaktır (Murat, 2016, s. 262).

Kaškalar Hitit topraklarını yağmalayıp ele geçirdiklerinde büyük ihtimalle ele geçirdikleri yerin Hitit dinini de yok ediyor, kendi tanrıları ve kültlerini ön plana çıkarıyorlardı. Bunu Hitit krallarının ele geçirilen yeri tekrar geri aldığında Hitit kültlerinin ve dininin yeniden canlandırmaya çalışmasıyla görüyoruz (Murat, 2016, s. 263).

Kaškalar Hititler tarafından barbar, dinsiz, acımasız olarak nitelendirilseler de Kaškalarında kendilerine ait bir dini, kültürel, sosyal yapısı mevcuttu. Bunun hakkında yazılı bir metin olmasa da büyük ihtimalle Kaškaların da Hitit halkı gibi tanrılarına bağlı, yılın belirli zamanlarında ritüeller gerçekleştiren, tanrılarına armağanlar sunan bir halk olduğunu söyleyebiliriz.

Bu konuda Kürşat Bardakçı’da makalesinde Kaškaların ritüellerini dağ zirvelerinde ve nehir kaynaklarında gerçekleştirdiğini belirtiyor ve Hititler gibi “mimari tapınak” anlayışının bulunmadığını da belirtiyor (Bardakçı, 2020, s. 235- 237). İlerleyen zamanlarda Kaška coğrafyasında yapılan kazılarda “mimari tapınak” benzeri bir yapı bulunursa bu varsayım da çürütülmüş olacaktır.

4.4. Ekonomi

M.Ö. 2.bin yılda Kaškaların yaşadığı coğrafyanın ekonomisine baktığımızda daha çok hayvancılık, dokumacılık, tarım ve doğal kaynaklar ile geçimini sürdürdüklerini görüyoruz (Murat, 2016, s. 249).

Kaškalar göçebe yaşam tarzının yanında yerleşik yaşam tarzını da benimsemişlerdir. Hayvan sürülerini otlatmak için ve Hititlerin saldırılarından kaçınmak için yer değiştiren Kaška halkı yanında tarımla uğraşan ticaret yapan Kaška halkları da bulunurdu (Murat, 2016, s. 249). Kaška halkı hayvanlarını otlatırken geniş otlaklara ihtiyaç duyduğundan dolayı bu otlakları elde etmek için Hititlerle gerektiğinde savaşa tutuşmuşlardır (Murat, 2016, s. 250).

Hititler ve Kaškalar arasında yapılan antlaşmalardan Kaškaların küçükbaş ve büyükbaş hayvancılıkla uğraştıklarını öğreniyoruz. Antlaşmalarda bu hayvanların çoğalmasının ve korunmasının hem Hitit hem de Kaška ülkesi açısından önemli olduğunu görüyoruz. Büyük ihtimalle Hititler ihtiyacı olduklarında nasıl Mısır’dan tahıl sevk ettirmişler ise et ihtiyacı için de Kaška ülkesinden hayvan sevk ettirmiş olabilirler. Bu antlaşmalardan Hititlerin ve Kaškaların aynı otlakları kullandıklarını ve bu nedenle aralarında sorunlar çıktığını da görüyoruz. Büyük ihtimalle halk arasında otlaklar için belirli bir sınır çizilmişti. Bu sınırı aşan hayvan sürülerinin sahibinin de hesap vermesi gerekiyordu (Murat, 2016, s. 250).

Hitit kaynaklarından onların domuz çobanlığı ve keten dokumacılığı mesleklerini yaptıklarını öğreniyoruz (Murat, 2016, s. 250).

Kaškaların hayvancılık yanında tarımla uğraştıklarından bahsetmiştik. Hititler ziraatçılık ile uğraşan Kaška halkının tarım ürünlerine el koymuş, arazilerini yakmış ve arazilerinin yayılmasını önlemiştir. Örneğin II. Muršili Kaška şehri Palhuissa’yı yıktıktan sonra ürünlerini de ele geçirmiştir. Bu şekilde Kaška ekonomisinin gelişmesini engellemiş ve kendi ekonomilerine bağımlı hale getirmeye uğraşmışlardır (Murat, 2016, s. 252).

Kaškaların Hititlerle yaptıkları bir antlaşmadan onların tarım ve hayvancılığın yanı sıra bağcılık da yaptıklarını öğreniyoruz. (Murat, 2016, s. 253) Ayrıca buğday, arpa ve bağcılık dışında bazı Kaška topluluklarının soğan, elma ve çeşitli bakliyatlarda yetiştirdikleri söylenebilir (Bardakçı, 2020, s. 230).

Kaškalar doğal kaynaklar açısından zengin bir bölgede yaşıyor olsalar da onların bu kaynakları kullandığına dair yazılı veya arkeolojik bir veri mevcut değildir. Hitit belgelerinde kaşka ülkesi olarak geçen Durmitta’nın bakır yatakları bakımından zengin bir yer olduğunu bilmekteyiz. Bu nedenle bu kaynaklardan faydalanmış olmalıdırlar (Murat, 2016, s. 253).

Kaškalı tüccarlar üretim fazlası ürünleri Hattuşa’ya getirerek askeri valinin izin verdiği yerde ticaret yapmışlardır. Hititler Kaškalı tüccarların düşman başka bir Kaškalı tüccarla ticaret yapmasına ve Kaškalı tüccarlarında istedikleri yerde ticaret yapmasına izin vermemiştir. Bu sayede Hititler onların ticarette etkin olmalarına ve diğer gruplarla etkileşimde olarak ilişkilerini güçlendirmelerine izin vermeyerek onların birlik olmalarını, Hitit topraklarına toplu şekilde saldırmalarını engellemeye çalışmıştır (Murat, 2016, s. 254).

Kaškalar üretim fazlası ürünler olarak büyük ihtimal hayvansal ürünler, tarım ürünleri, dokuma ürünleri, bağcılık da yaptıklarından dolayı şarap da satıyor olmalıdırlar. Ancak kaynaklardan ne tür alım-satım yaptıkları hakkında bilgi mevcut değildir (Murat, 2016, s. 254).

Kaška ekonomisinin diğer bir önemli unsuru da büyük ihtimalle yağmacılık olmalıdır. Kaškalar Hitit topraklarına yağmalar düzenleyerek değerli eşyaları ele geçirdiler ve onları kendi ülkelerine getirdiler.

SONUÇ

Kuzey Anadolu coğrafyasının sakinleri olan Kaškalar Orta ve Doğu Karadeniz hem de hakkında az bilgi sahibi olduğumuz Batı Karadeniz coğrafyası hakkında bize bilgiler sağlamaktadır. Kendilerine ait yazılı belgeleri olmadığından dolayı onlar hakkındaki bilgilerimizi Hitit kaynaklarından, antlaşma metinlerinden, toprak bağışı belgelerinden, Hitit kral yıllıklarından, otobiyografilerden, Kaškalı boy beyleri ile yapılan antlaşmalardan, dua metinlerinden, mektuplaşmalardan, askeri sefer yazıtlarından edinmekteyiz.

Hititler Anadolu’ya gelmeden önce Anadolu’nun kuzeyinde iskan ettiklerini düşündüğümüz Kaškalar Hititler Anadolu’da merkezi bir otorite kurduktan sonra onlar üzerine yağma hareketlerinde bulunmuşlardır. Kaška halkları neredeyse Hitit tarihinin her döneminde onlara zorluk çıkarmıştır. Hayvanları için daha geniş otlaklar ve topraklar talep eden Kaška halkları karşısında Hititler onları savaşarak geri püskürtmüş veya barış antlaşmaları imzalayarak kontrol altında tutmaya çalışmıştır.

Kaškalar tarım ve hayvancılığın yanı sıra dokumacılık, bağcılık, soğan, elma ve çeşitli bakliyatgilleri yetiştirerek yaşamlarını sürdürmüşlerdir. Yaylalarda, ormanlık alanlarda yaşayan Kaška halklarının yanında şehirlerde yaşayan Kaškalılarda mevcuttu. Bunlar Hititlerle iç içe yaşar onlarla ticaret yaparlardı. Bu nedenle Kaškaların Hitit dilini de iletişim için kullandıklarını söyleyebiliriz.

Kaškalar hakkında benim de bu tezimi yazmamda merakımı uyandıran İnönü Mağarası C gözünün III. Tabaka buluntuları buranın bir Kaška yerleşmesi olabilme ihtimalini gözümde canlandırmış, Ünal’ın da bahsettiği gibi Batı Karadeniz Bölgesi’nin Kaška halkından izler taşıdığı fikrini desteklememe neden olmuştur.

Hitit Devleti’nin son yıllarına geldiğimizde artık Kaškalar hakkında bilgi sahibi olduğumuz kaynaklar ortadan kalkmaktadır. Muhtemelen Kaškalar Hititlerin ortadan kalkmasını fırsat bilerek bir kısmı Orta Anadolu coğrafyasına bir kısmı da daha da aşağı inerek yaşamlarını sürdürmüştür.

KAYNAKÇA

Alparslan, M. (2002). Artukka: Assuwa Ülkesi ve Lokalizasyonu. Anadolu Araştırmaları (16), 23-34.
Bardakçı, K. (2020). Eski Anadolu’nun “Barbar Halkı” Kaškaların, Çağdaşlarıyla (Hitit-Luvi) Karşılaştırmalı, Sosyo-Ekonomik ve Kültürel Yapısı. Oannes (Uluslararası Eskiçağ Tarihi Araştırmaları Dergisi), 2 (2), 225-240.
Bozgun, Ş. (2018). Çivi Yazılı Belgelere Göre Tiliura Kenti’nin Konumu II. Ankara Universitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi 58 (2), 1246-1266.
Bozgun, Ş. (2019). Nerik, Hakmiš ve Yakın Çevresinin Lokalizasyonu Hakkında. Ankara Universitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi 59 (1), 152-180.
Bozgun, Ş. (2013). Tiliura Kenti ve III. Hattušili’nin Tiliura Halkına Buyruğu. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Ankara Universitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Bryce, T. (2021). Hititler Anadolu Savaşçıları. İstanbul: Kronik Kitap
Cavignac, E. (1931). L’ extension de la zone Gašgas a I Quest. Revue Hittite et Asianique 4.
Demirel, Serkan. (2013). Hitit-Kaška İlişkilerinde Yanıtı Aranan Bazı Sorular. Gazi Akademik Bakış. 6 (12), 193-203.
Ekmen, G. (2020). İnönü Mağarası Kazıları Işığında Kalkolitik Çağ’da Batı Karadeniz Bölgesi. Tüba-Ar (Türkiye Bilimler Akademisi Arkeoloji Dergisi), 0 (26), 45-64.
Ekmen, G., Ekmen, H., Güney A., Arbuckle, B., Mustafaoğlu, G., Tunoğlu, C., Diker, C., Oktan, E. (2021). A New Prehistoric Settlement near Heraclea Pontica on the Western Black Sea Coast, İnönü Cave. Ege Universitesi Arkeoloji Dergisi. 1 (26), 23-46

Ekmen, G., Ekmen H. & Seçer, S. (2021). Hititlerin Batı Karadeniz Bölgesi’nde Yaşayan Komşuları Hakkında Yeni Bulgular. Archıvum Anatolıcum (Anadolu Arşivleri), 15 (1), 59-96.
Ekmen, G., Ekmen, G. & Efe, Turan. (2022). Zonguldak ve Çevresinin Tarihöncesi Dönemlerine Genel Bir Bakış. Ahmet E., Gürbüz A., Yücel N., Çağlar T., (Ed.), Zonguldak Antik Çağ’dan Cumhuriyet’e Bir Kentin Tarihi (3-41). Ankara: Zonguldak Bülent Ecevit Universitesi Yayınları.
Gerçek, N. (2012). The Kaška and the Northern Frontier of Hatti. Yayımlanmamış Doktora Tezi. ABD: University of Michigan, Near Eastern Studies.
Gökçek, G. & Abacı, Oğuzhan, A. (2019). Anadolu’nun Eski Çağ Tarihi. İstanbul: Değişim Yayınları.
Kaya, M. Ali (2012). Türkiye’nin Eski Çağ Tarihi ve Uygarlıkları. İzmir: İlya Yayınevi.
Klinger, J. (2005). Das Korpus der Kaskaer-texte. Altorientalische Forschungen. 2 (32), 347-359.

Kolağasıoğlu, M. (2009). Hitit Çağında Orta Karadeniz Bölgesi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Konya: Selçuk Universitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Kuzuoğlu, R. (1999). Kültepe Metinlerinde Geçen Coğrafya Adları, Bunların Lokalizasyonu ve Diğer Yönleri Hakkında Elde Edilen Bilgiler. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Ankara Universitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Murat, L. (2016). Anadolu’da Kaškalar. Ankara: Hel Yayınları
Müller, A. & Müller, K. (2017). Hittite Landscape and Geography. Mark W. & Lee U. (Ed.), The East: Archaeology The Upper Land, Azzi-Hayaša, Išuwa (58-74). Leiden: Brill Academic Publisher.
Özgüç, T. (1956). Kültepe-Kaniş Kazıları. Türk Arkeoloji Dergisi (8), 44- 45.

Özgüç, T. (1978). Maşat Höyük Kazıları ve Çevresindeki Araştırmalar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Savaş, Ö. (1997). Birkaç Hitit Kentinin Lokalizasyonu Hakkında. Archıvum Anatolıcum (Anadolu Arşivleri), 3 (1), 269-290.
Schachner, A. (2022). 2019-2020 Yılları Boğazköy-Hattuşa’da Kazı ve Restorasyon Çalışmaları. 2019-2020 Yılı Kazı Çalışmaları 1, 107-124. Ankara: T.C Kültür ve Turizm Bakanlığı Ana Yayın.
Schuler von E. (1965). Die Kaškäer: Ein betrag Zur Ethnographie des alten klenasien. Berlin: De Gruyter
Sedat, A. (1991a). Hethitische Briefe aus Maşat-Höyük. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları
Sedat, A. (1991b). Hethitische Keilschrifttafeln aus Maşat-Höyük. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları
Sınger, I. (2007). Who were the Kaška. Phasis. 1 (10), 11-19.
Sir, Gavaz, Ö. (2018). Çankırı-Çorum-Amasya Hattı Üzerindeki Hitit Yerleşimlerinin Lokalizasyon Sorunlarıyla İlgili Genel Bir Değerlendirme. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 11 (2), 1251-1264.
Sir, Gavaz, Ö. (2006). Hitit Kenti Zalpa’nın Yeri Üzerine. Anadolu 1 (31), 1-18.
Süel, A. & Süel, M. (2009). 2007-2008 Yılı Ortaköy-Şapinuva Kazı Çalışmaları. 31. Kazı Sonuçları Toplantısı 4, 23-40. Ankara: T.C Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
Ünal, Ahmet. (2002). Hititler Devrinde Anadolu I. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
Ünal, Ahmet. (2003). Hititler Devrinde Anadolu II. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
Yaman, T. (1935). Kastamonu Tarihi. İstanbul: Ahmed İhsan Matbaası

Mayıs 6, 2023 tarihinde http://www.yesilirmak.org.tr/documents/harita/t%C3%BCm.pdf adresinden alınmıştır.
Mayıs 6, 2023 tarihinde https://twitter.com/AktuelArkeoloji/status/1352144897722241032 adresinden alınmıştır.

EKLER

EK-1: İnönü Mağarası C gözü içindeki III. Tabakada bulunan ahşap tabanlar

Kaynak: H. Ekmen, F. Gülden Ekmen, Güney. A., S. Arbuckle, Mustafaoğlu, Tunoğlu, Diker, Oktan, 2021, A New Prehistoric Settlement Near Heraclea Pontica On The Western Black Sea Coast, İnönü Cave (s. 44) adlı makaleden alınmıştır.

EK-2: III. Tabakada bulunan tunçtan boğa heykelciği

Kaynak: H. Ekmen, F. Gülden Ekmen, Fidan, 2021, Hititlerin Batı Karadeniz Bölgesi’nde Yaşayan Komşuları Hakkında Yeni Bulgular (s. 95) adlı makaleden alınmıştır.

EK-3: III. Tabakada bulunan pişmiş topraktan yapılmış insana ait bir heykelcik başı

Kaynak: G. Ekmen, H. Ekmen & Efe. (2022). Zonguldak ve Çevresinin Tarihöncesi Dönemlerine Genel Bir Bakış. A. Efiloğlu, G. Arslan, Y. Namal, Ç. Tan (Ed.), Zonguldak Antik Çağ’dan Cumhuriyet’e Bir Kentin Tarihi içinde (s. 40). Ankara: Zonguldak Bülent Ecevit
Üniversitesi Yayınları adlı editörlü kitap bölümünden alınmıştır.

EK-4: III. Tabakada bulunan kovanlı mızrak ucu

Kaynak: G. Ekmen, H. Ekmen & Efe. (2022). Zonguldak ve Çevresinin Tarihöncesi Dönemlerine Genel Bir Bakış. A. Efiloğlu, G. Arslan, Y. Namal, Ç. Tan (Ed.), Zonguldak Antik Çağ’dan Cumhuriyet’e Bir Kentin Tarihi içinde (s. 40). Ankara: Zonguldak Bülent Ecevit
Üniversitesi Yayınları adlı editörlü kitap bölümünden alınmıştır

EK-5: Tunçtan silahlar-Mızrak ucu

Kaynak: H. Ekmen, F. Gülden Ekmen, Fidan, 2021, Hititlerin Batı Karadeniz Bölgesi’nde Yaşayan Komşuları Hakkında Yeni Bulgular (s. 94) adlı makaleden alınmıştır.

EK-6: L.A. Mayer, J. Garstang ve B.Hrozny’e göre Kaška coğrafyası haritası

Kaynak: (2023). Mayıs 6, 2023 tarihinde https://www.efe.name.tr/turkiyenin-cografi-bolgeleri/ adresinden alınmıştır.

EK-7: E.Forrer’e göre Kaška coğrafyası haritası

Kaynak:(2023). Mayıs 6, 2023 tarihinde http://www.yesilirmak.org.tr/documents/harita/t%C3%BCm.pdf adresinden alınmıştır.

EK-8: A. Götze, J. Garstang, O. R Gurney, A.M Dinçöl, J.Yakar ve Forlanini’ye göre Kaška coğrafyası haritası

Kaynak: Kolağasıoğlu, 2009, Hitit Çağında Orta Karadeniz Bölgesi adlı Yüksek lisans tezinden alınmıştır.

EK-9: Kaška Coğrafyası Haritası

Kaynak: (2023). Mayıs 6, 2023 tarihinde https://twitter.com/AktuelArkeoloji/status/1352144897722241032 adresinden alınmıştır.

EK-10: Ahmet Ünal’a göre Kaška coğrafyası haritası ve İnönü Mağarası

Kaynak: H. Ekmen, F. Gülden Ekmen, Güney, S. Arbuckle, Mustafaoğlu, Tunoğlu, Diker, Oktan, 2021, A New Prehistoric Settlement Near Heraclea Pontica On The Western Black Sea Coast, İnönü Cave (s. 42) adlı makaleden alınmıştır.

EK-11: Yer Adları Sözlüğü