İsrail-Filistin Sorunu Gölgesinde Unutulan Bir Halk: İsrail Çerkesleri -2-

İsrail-Filistin Sorunu Gölgesinde Unutulan Bir Halk: İsrail Çerkeslerinin Sosyal Entegrasyonları ve Sorunları -2-
                                                                                                 Emir Fatih Akbulat

İsrail Çerkeslerinin Sorunları

Her ne kadar Çerkesler İsrail Devleti ile uyumlu ilişkilere sahip olsalar da Müslüman kimlikleri dolayısı ile İsrail’de dışlanmaya maruz kaldıkları durumlarla da karşılaşabilmektedirler.100 Reyhaniyeli bir üst düzey Çerkes askerin eşinin anlattığı hadiseden de;

“Çok seyahat ediyoruz ve yurt dışına uçtuğumuz zaman herkes gibi Tel-Aviv’den uçuyoruz. Güvenlik kontrolünden geçtiğimizde sıklıkla sorunlar çıkıyor. Geçen sefer on sekiz yaşında bir çocuk bizden kimlik kartlarımızı göstermemizi istedi. Gülümsüyordu ama kimliklerimizi verdik ve üzerlerinde isimlerimizi görünce gülümsemesi kayboldu. On sekiz yaşındaki bir İsrailli için ismimiz kulağa çok Arapça geliyor. Beklememizi istedi ve komutanını aradı. X [anlatıcının kocası] ona sorunun ne olduğunu sordu […] sorunun ne olduğunu gayet iyi biliyorduk... ve o ona kısaca beklememiz gerektiğini söyledi, hepsi bu. Komutanı geldi ve sorunun ne olduğunu sordu. Ona kimliklerimizi ve ismimizi verdi. Önce nereye, ne amaçla, ne kadar süreliğine gittiğimizi sordu. Kızdım ama bir şey demedim ve o anda X [kocası] askeri kimlik kartını çıkardı… Güvenlik görevlisi oldukça utanmıştı. X onun üstü olabilirdi; o özür diledi. X ve ben ya da çocuklar, hepimiz İsrailli gibi görünüyoruz; Ben sarışınım ve herkes benim Aşkenaz olduğumu düşünüyor ve biz de tüm İsrailliler gibi mükemmel İbranice konuşuyoruz... Arap görünümlü insanların aksine, güvenlikte nadiren kontrol ediliyoruz ama kontrol edildiğinde ve güvenlik görevlileri ismimizi gördüğünde diğerleriyle aynı sorunları yaşıyoruz”.101

Anlaşılacağı üzere, İsrailli Çerkesler sosyal yaşantılarında Müslüman kimlikleri dolayısı ayrımcılığa maruz kalabilmektedir. Zira İsrail-Yahudi toplumunun Müslümanlara karşı taşıdığı önyargılar102 Müslüman isimleri ve kimlikleri dolayısıyla Çerkeslerin zaman zaman dışlanmalarına neden olmaktadır. Ayrıca İsrail’de yaşayan birçok Yahudi, Çerkeslerin varlıklarının farkında değildir ve bu sebeple İsrail’de var olan genel Müslüman karşıtı ayrımcılığa maruz kalmaktadırlar.103

Çerkeslerin İsrail güvenlik birimlerinde görev almalarına rağmen, diğer kamu kurumlarında aynı haklara sahip oldukları söylenemez. Örneğin “Kfar-Kama Kent Konseyi” başkanı Jalal Nafso, Haaretz’te yayınlanan bir açıklamasında Çerkes gençlerinin Müslüman kimlikleri dolayısı ile taşıdıkları isimlerin İsrail’de memurluk görevine atanmalarını engellendiğini iddia etmiştir;

“[Genç insanlar] terhis olan asker ve subayları görüyor ve onları neler bekliyor? Devlet işlerine atanıyorlar mı? Hayır. Neden? Çünkü isimleri Celal.”104

Nüfusları 4 bin kişi ile sınırlı olan İsrail Çerkesleri için evlilik müessesesi, bu insanların geleceği açısından, ciddi bir risk altındadır. Zira Yahudiler ile Çerkesler arasında evlilik bağlarının kurulması önünde dini ve kültürel engeller vardır. Arap-İslam geleneğinde kendileri gibi Sünni- Müslüman olan Çerkesler ile evlilik önünde bir engel olmamasına karşın, Çerkeslerin Araplar ile evlilikleri de asimilasyona yol açacağı gerekçesiyle Çerkesler tarafından onaylanmamaktadır.105

Ayrıca İsrail’de Çerkes dilini ve kültürünü korumak gittikçe daha da zorlaşmaktadır. Küçük bir azınlık grup olarak bu ülkede yaşayan Çerkesler için ikincil ve hatta üçüncül bir dil olarak Çerkesçeyi muhafaza etmek kolay bir durum değildir.106

Kfar-Kama ve Reyhaniye köylerinin ekonomik anlamda yetersizliği Çerkeslerin İsrail’in büyük kentlerine göç etmelerini kaçınılmaz kılmaktadır. İsrail Çerkesleri zaman zaman Rusya ve Kafkasya’da yaşanan siyasi ve etnik problemlere rağmen anavatanları Kafkasya’ya dönmeyi düşünmektedir.107 Ancak unutulmamalıdır ki Rusya, diasporadaki Çerkeslerin Kafkasya’ya geri dönüşlerini desteklememekte ve engeller koymaktadır.108

Arap-İsrail çatışması içinde Sünni-Müslüman bir azınlığın İsrail ordusunda görev almasının getirdiği riskler kaçınılmazdır. Zira Çerkes erkeklerinin İsrail ordusunda zorunlu-askerlik hizmetini yerine getirmeleri Araplar nazarında Yahudi yanlısı olarak addedilmelerine neden olmaktadır.109 Müslüman kökenlerinden dolayı Yahudi çoğunluğun içerisine dâhil olamayan Çerkeslerin, İsrail Devletine olan bağlılıklarından dolayı da Filistin toplumu ile entegrasyonları gerçekleşmemiştir. Meseleye dair Reyhaniyeli bir Çerkes şöyle söylemektedir;

“Yahudiler için biz sadece Müslümanız ve Araplar için biz İsrailliyiz.”110

97 İngilizcesi için bkz. “We’ve traditionally been friends with both Jews and Arabs, even when they were fighting among themselves,” said Zoher Thawcho, the 39-year-old co-founder of the Circassian Heritage Center in Kfar Kama. “We don’t see everything Israel does as holy, nor what the Arab states or Palestinians do…. It’s not as if we say, ‘From now on we’re with you, so we’re enemies of the other.’” The Forward Jewish Independent Nonprofit, “Circassians Are Israel’s Other Muslims Read by Oren Kessler”.
98 İngilizcesi için bkz. “One day, I was at the tahana merkazit [central bus station] in Jerusalem with Mussa and we went through the metal detector. They let him go through but when it was my turn, they asked for my identity card. They saw that we kept talking together so they asked for his I.D. too. He is a redhead and has blue eyes so they thought he was Ashkenazi. But they saw his name ‘Musa’ – that sounds quite Arabic and they asked him if he was Arab, but then his family name doesn’t sound Arabic at all so he explained that he was Circassian. Then, they asked him what religion he was and he said ‘Muslim’. They were dumbfounded.” Merza, “The Israeli Circassians: non-Arab Arabs”.
99 Ryan D. Enos, Noam Gidron, “Exclusion and Cooperation in Diverse Societies: Experimental Evidence from Israel,” American Political Science Review, v. 112, i. 4 (2018): 742-757.
100 Languages of the World, “Circassians in Israel”.

101 İngilizcesi için bkz. “We travel a lot and when we fly abroad, we fly out of Tel-Aviv, like everyone else. When we go through the security check, problems often arise. Last time, an eighteen-year-old kid asked us to show our identity cards. She was all smiles, but we gave her our IDs and when she saw our names on them, her smile disappeared. For an eighteen-yearold Israeli, our name sounds very Arabic. She asked us to wait and called her manager. X [the narrator’s husband] asked her what the problem was […] we knew full well what the problem was… and she curtly answered him that we should wait, that was all. Her manager arrived and asked what the problem was. She handed him our identity cards and gave our name. He first asked us where we were going, for what purpose, for how long. I was furious but I didn’t say anything, and at that moment, X [her husband] produced his district officer identification card… The security officer was quite embarrassed. X could have been his superior; he apologized. X and I, or the kids, we all look Israelis; I am blond and everyone always thinks I am Ashkenazi, and we speak perfect Hebrew, like all Israelis... Unlike the Arab-looking people, we rarely get checked at the security, but when we do get checked and when the security agents see our names, we have the same problems as the others. Eleonore Merza, “The Israeli Circassians: non-Arab Arabs”.
102 Ryan D. Enos, Noam Gidron, “Exclusion and Cooperation in Diverse Societies: Experimental Evidence from Israel”.
103 Languages of the World, “Circassians in Israel”.

104 İngilizcesi için bkz. “[young people] see soldiers and officers who have been discharged, and what is waiting for them? Do they get appointed to government jobs? No. Why? Because their names are Jalal.” Languages of the World, “Circassians in Israel”.
105 Chen Bram, “21. Yüzyılda Çerkesler: İsrail’deki Adiğelerin Durumundan Alınacak Dersler” s. 408; The Jerusalem Post, “From the Caucusus to the Galilee”.
106 Languages of the World, “Circassians in Israel”.
107 Languages of the World, “Circassians in Israel”.
108 Hürriyet Daily News, ‘‘Syrian Circassians Wait for Trip Back to Russia’’, son güncelleme 20 Nisan 2023 http://www.hurriyetdailynews.com/syrias-circassians-wait-for-trip-back-to-Russia.aspx?pageID=238&nid=40925, 02.04.2017; Open Democracy, ‘‘Circassians Come Home’’, son güncelleme 20 Nisan 2023 https://www.opendemocracy.net/od- Russia/svetlana-bolotnikova/circassians-come-home
109 Languages of the World, “Circassians in Israel”.

110 İngilizcesi için bkz. “To the Jews, we are mere Muslims and to the Arabs, we are Israelis.” Eleonore Merza, “The Israeli Circassians: non-Arab Arabs”.

İsrail’de Azınlık Problemi ve Yahudi Ulus Devlet Yasası

Dünya Yahudilerinin dini ve ideolojik motivasyonlarla Filistin topraklarına göç ettirilmesi yoluyla kurulmuş olan İsrail unutulmamalıdır ki sadece Yahudilerden oluşan bir devlet değildir. Yaklaşık 9 milyonluk İsrail nüfusunun %25’i azınlıklardan oluşmaktadır.111 Çerkesler ise yaklaşık 4 bin kişilik nüfusları ile İsrail’in en küçük azınlık topluluklarından biridir.112

İsrail Merkezi İstatistik Bürosu [İngilizce; The Central Bureau of Statistics (CBS)], 2009 yılında İsrail nüfusunu “Yahudi, Arap ve diğerleri” olmak üzere üç kategoriye ayırmıştır. 1995 yılına kadar “Arap” ve “diğerleri” kategorileri aynı grupta değerlendirilmekteydi. Ancak Çerkesler ne Yahudi ne de Arap kategorisindedirler. “Diğerleri” kategorisi ise Yahudi şeriatına göre Yahudi sayılmayan bir kısım Rus göçmenler ve yabancı işçilerden oluşmaktadır. CBS’nin kullandığı diğer bir kategori de “Yahudiler, Müslümanlar, Hristiyanlar ve Dürziler” olarak sınıflandırılan “dini ayrım” olmuştur. Bu kategoriye göre ise Çerkesler Müslüman olarak sınıflandırılmıştır. Ancak bazı resmi belgelerde Çerkesler “Dürzi” azınlığa dâhil edilmişlerdir. İsrailli antropolog Chen Bram Çerkeslerin tanımı ile ilgili İsrail Devletine verdiği raporda Çerkesleri Sünni-Müslüman olmalarına karşın kendilerini etnik-kültürel kodlarıyla, ne Arap ne de Filistinli, sadece Kafkasyalı-Çerkes olarak tanımladıklarını belirtmiştir;

“İsrailli Arapların çoğu gibi onlar da Sünni Müslümanlar, ancak kendilerini İsrail’deki diğer Sünnilerden farklı, ayrı bir topluluk olarak tanımlıyorlar ve bu şekilde kabul ediliyorlar.”113

2018 yılında İsrailli Çerkesleri de ilgilendiren olumsuz bir gelişme yaşanmış, Temmuz ayında kabul edilen “Yahudi Ulus Devlet Yasası” ile İsrail’de Yahudi olmayan kimselerin asli vatandaş olarak kabul edilmedikleri deklare edilmiştir. Zira İsrail Parlamentosunda sert tartışmalara neden olan ve 62 evet, 55 hayır oyuyla kabul edilen yasa, beraberinde birçok sorunu da getirmektedir. Dönemin Başbakanı Binyamin Netanyahu liderliğindeki aşırı sağcı koalisyon hükümetinin desteğiyle kabul edilen yasa, “Araplara karşı ırkçılığı ve ayrımcılığı kanunla hükme bağlayacağı ve sistematik hale getireceği” gerekçesiyle İsrail’de yaşayan Arapların ve bazı sol kesimlerin tepkisini çekmiştir. Bu yasa ile İsrail vatandaşı olan 2 milyona yakın Filistinli-Arap’ın hakları yok sayılmaktadır.114 “Yahudi Ulus Devlet Yasası” iki farklı vatandaş modeli öngörmektedir. Buna göre, ülkenin yaklaşık %20’sini oluşturan Araplar ikinci sınıf vatandaş konumuna indirilmiştir ve Arapça resmi dil olmaktan çıkarılmış, ülkenin tek resmi dili İbranice olarak kabul edilmiştir. Tasarının en çok tepki çeken diğer maddeleri arasında, şu hükümler yer almaktadır;

• İsrail bir Yahudi devletidir

• Ülkede kendi kaderini tayin etme hakkı sadece Yahudilere aittir

• İsrail dünyadaki tüm Yahudilerin tarihi anavatanıdır

• Dünyadaki tüm Yahudilerin İsrail’e dönme hakkı vardır

• Yahudilerin dini günleri resmi tatil sayılacaktır ve İsrail’in başkenti Kudüs’tür

Tasarıda “İsrail tüm dünyadaki Yahudilerin tarihi anavatanıdır” (Israel as the Nation-State of the Jewish People) maddesiyle Filistinlilerin tarihi varlığı ve hakları görmezden gelinmektedir.115 Her ne kadar “Yahudi Ulus Devlet Yasası” İsrail Devletinin Araplar ile yaşadığı sorunun bir neticesi olsa da İsrailli Çerkesler de bu yasa neticesinde ülkenin ikinci düzey vatandaşı konumuna indirilmişlerdir.116

111 Asher Shafrir, “Ethnic Minority Languages in Israel”; Eylül 2018 sayımına göre İsrail’in toplam nüfusu 8.907.000 kişidir. Yahudi nüfus ise 6.625.000 kişi ile ülke nüfusunun %74,4’ünü oluşturmaktadır. 1.864.000 kişi ile Araplar ise ülkenin %20,9’unu oluşturmaktadır. Resmi verilerde “diğerleri” olarak ifade edilen İsrail vatandaşları ise %4,7 [Arap-olmayan, Hristiyan, Bahai vd.] ile 418.000 kişi kadardır. jewishvirtuallibrary.org “Vital Statistics: Latest Population Statistics for Israel”, son güncelleme 20 Nisan 2023 https://www.jewishvirtuallibrary.org/latest-population-statistics-for-israel.
112 Israel Ministry of Foreign Affairs, “People: Minority Communities”.

113 İngilizcesi için bkz. “Like most Israeli Arabs, they are Sunni Muslims, but they describe themselves as a separate community, distinct from the other Sunnis in Israel, and are recognized as such.” Eleonore Merza, “The Israeli Circassians: non-Arab Arabs”.
114 Anadolu Ajansı, “Yahudi Ulus Devlet Yasası: Irkçılığın meşrulaştırılması”, son güncelleme 20 Nisan 2023 https://www.aa.com.tr/tr/dunya/yahudi-ulus-devlet-yasasi-irkciliginmesrulastirilmasi/ 1208359.
115 Anadolu Ajansı, “Yahudi Ulus Devlet Yasası: Irkçılığın Meşrulaştırılması”.
116 Eleonore Merza, “The Israeli Circassians: non-Arab Arabs”.

Sonuç

Çerkesler 1870’li yıllarda iskân edildikleri Filistin topraklarında Arap komşuları ile iyi ilişkiler geliştirememişlerdir. Dilleri ve gelenekleri dolayısıyla dışlanmışlar, Sultanın jandarmaları olarak görülmüşler ve Arap milliyetçilerinin ve Dürzi kabilelerinin hedefi olmuşlardır. Muhtemelen bu sebeple iskânlarının başından itibaren Yahudi komşularıyla dostane ilişkiler kurmuşlardır. 1920 yılında kurulan İngiliz manda idaresi 1948 yılında İsrail Devletinin ilanı ile son bulduğunda Çerkesler artık İsrail Devletinin vatandaşları olmuşlardır. Filistinli Arapların İsrail işgaline karşı direnişi, kendileri gibi Sünni Müslüman olan Çerkesler tarafından sahiplenilmemiş, aksine İsrail hükümetleri ile ilişkileri olumlu seyrini korumuştur. Buna rağmen 1948 sonrası herhangi bir Arap-Çerkes çatışması da kayıtlara geçmemiştir.

Çerkesler ve Rusya Yahudilerinin tarihi araştırıldığında her iki milletin de Rus saldırganlığının hedefleri oldukları anlaşılacaktır. Çerkes sürgününün yaşandığı dönemde Rusya’da büyük pogromlar meydana gelmiş, yüzbinlerce Yahudi sürgün edilmiş ve bu baskı ortamı Siyonist hareketin/ideolojinin Rusya Yahudileri arasında taraftar bulmasına neden olmuştur. Günümüz Yahudi toplumunun bu tarihi geçmiş nedeniyle Çerkesler ile sosyal uyumlarını kolaylaştırdıklarını söylemek iyi niyetli bir yorum gibi görünebilir fakat etkili faktörler arasında sayılmasında da bir mahsur yoktur.117 Sonuç olarak Çerkesler, İsrail Devleti ve İsrailli Yahudi vatandaşların sosyal uyumlarını kolaylaştıran nedenler;

• Tarîhî benzerlik [sürgün tarihi ve diaspora kültürü]

• Tarihsel olarak Arap-milliyetçileri ile çatışma hali

• Çerkeslerin Filistin’in bağımsızlığı idealini siyasi anlamda destekleyen hareketlere katılmamaları

• Çerkeslerin İsrail güvenlik birimlerinde görev almaları

• Çerkeslerin ekonomik, sosyal ve siyasal anlamda geniş haklara sahip olmaları

• Eğitim, dil ve kültür yaşantılarını kısıtlayan herhangi bir devlet baskısına maruz kalmamaları, aksine desteklenmeleri

ve diğer birçok neden İsrail’de yaşayan Çerkeslerin sosyal uyumlarını kolaylaştıran faktörler olarak sıralanabilir. İsrail Çerkeslerinin sorunları ise;

• İsrail toplumunun Müslümanlara karşı taşıdığı önyargılar

• Müslüman kimlikleri dolayısı dışlanma

• Güvenlik güçleri dışındaki devlet kurumlarında görev alamama

• Nüfusun azlığı dolayısıyla İsrail toplumunda bilinmeme

• Evlilik kurumunu sürdürmenin önündeki dini ve kültürel engeller

• Kültürün ve dilin korunmasının önündeki yapısal engeller

• Ekonomik zorluklar nedeniyle büyük kentlere göç ve bu sebeple Çerkes asimilasyonunun hızlanması

• İsrail ordusuna hizmet etmelerinin yarattığı güvenlik riskleri

• Yahudi ulus devlet yasasının neden olduğu ikinci sınıf vatandaş statüsü

olarak sıralanabilir. Yaşadıkları kanlı savaşlar ve sürgünler neticesinde ait olmadıkları topraklara iskân edilen beşinci nesil İsrail Çerkesleri, İsrail-Filistin çatışması içinde, Sünni Müslüman bir millet olarak yaşamaya devam etmektedir.

Kaynakça

Akbulat, Emir Fatih. “Büyük Doğu Krizinde (1875-1878) İngiliz Kamuoyu ve Dış Politikasında Çerkes İmajı”. Doktora Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi, 2023.

Akbulat, Emir Fatih. “Syrian Circassians in the Context of the SyrianN Refugees’ Issue: Nature of the Problem on the Basis of the International Community in Turkey and Russia and Suggested Solutions”. Central European Journal of Politics v.3 i. 1 (2017): 1-25.

Akbulat, Emir Fatih. “Türklerin ve Akraba Toplulukların Acı Yıl Dönümleri” ed. Mehmet Hacısalihoğlu. (Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi, 2023): 57-96.

Akbulat, Emir Fatih. “Uluslararası Göç Ağları ve Dayanışma Türkiye ve Suriye Çerkesleri Buluşması: İstanbul ve Balıkesir Orhanlı ve Atköy Yerleşim Birimleri Örneği”, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Yeni Yüzyıl Üniversitesi, 2017.

Akyüz, Orat Jülide, Nebehat Oran Arslan, “Kafkaslardan Arap Topraklarına Kafkas Muhacirleri. 1864 Kafkas Tehciri: Kafkasya’da Rus Kolonizasyonu, Savaş ve Sürgün”. 1864 Kafkas Tehciri: Kafkasya’da Rus Kolonizasyonu, Savaş ve Sürgün. Ed. M. Hacısalihoğlu, 485-516. İstanbul: BALKAR & IRCICA. (2014):485-513.

Aslan, Cahit. “1864 Trajedisi”. Sürgün/Exile 21 MAYIS/ MAY 21 1864. Ankara: Kafkas Araştırma Kültür ve Dayanışma Vakfı. (2011): 89-115.

Bağçeci, Yahya, “İngiltere Parlamento Tutanaklarında 1876 Bulgar İsyanı”, International Journal of Social Science sy. 24 (2014): 216.

Berzeg, Nihat. Çerkesler Kafkas Sürgünü: Vatansız Bırakılan Bir Halk. İstanbul: Chiviyazıları Yayınevi, 2006.

Bilge, Sadık Müfit. “Çerkezler”. TDV İslâm Ansiklopedisi, gözden geçirilmiş 2. basım EK-1. cilt: 287-290. Ankara: TDV Yayınları, 2020.

Bram, Chen. “21. Yüzyılda Çerkesler: İsrail’deki Adiğelerin Durumundan Alınacak Dersler”. çev. M. Nesij Huvaj, Geçmişten Geleceğe Çerkesler Kültür, Kimlik, Siyaset. 21. Yüzyılda Çerkesler Sorunlar ve Olanaklar Bildiriler Kitabı. Ed. S. Alankuş, E. O. Arı. Ankara: Geçmişten Geleceğe Çerkesler, Kafkas Araştırma Kültür ve Dayanışma Vakfı, s. 407-416.

Cahtty, Dawn. Displacement and Dispossession in the Modern Middle East. Cambridge, 2010.

Encyclopedia Britannica. “Arab-Israeli wars”. son güncelleme 20 Nisan, 2023. https://www.britannica.com/event/Arab-Israeli-wars.

Enos, Ryan D., Noam Gidron, “Exclusion and Cooperation in Diverse Societies: Experimental Evidence from Israel”. American Politica Science Review, v.112 i.4 (2018): 742-757.

Erciyes, Jade Cemre. “Sovyet Sonrası 25 Yılda Türkiye’den Kuzey Kafkasya’ya Geri Dönüşün Dönüşümü: Köprüleri Yakmaktan Köprüler Kurmaya”. Kafkasya Çalışmaları. c. 2 s. 4 (2017): 1-30

Erdem, Tuğba. “1864 Kafkas Göçü Öncesinde ve Göç Sırasında Yaşanan Salgın Hastalıklar”. 1864 Kafkas Tehciri: Kafkasya’da Rus Kolonizasyonu, Savaş ve Sürgün. Ed. M. Hacısalihoğlu, İstanbul: BALKAR & IRCICA. (2014): 171-200.

Gencer, Ali İhsan, “Berlin Antlaşması”. TDV İslâm Ansiklopedisi, 5: 516-517. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.

Global Britannica. “Sykes Picot Agreement”. son güncelleme 20 Nisan, 2023. https://global.britannica.com/event/Sykes-Picot-Agreement.

Hacısalihoğlu, Mehmet. “Giriş”. 1864 Kafkas Tehciri. Kafkasya’da Rus Kolonizasyonu, Savaş ve Sürgün, Ed. M. Hacısalihoğlu, 171-200. İstanbul: BALKAR & IRCICA. (2014): 13-22.

Karpat, H. Kemal. “Avrupalı Egemenliğinde Müslümanların Konumu Çerkeslerin Sürgünü ve Suriye’deki İskânı”. Çerkeslerin Sürgünü 21 Mayıs 1864 Tebliğler, Belgeler, Makaleler. Ankara: Kafkas Derneği Yayınları. (2001): 78-111.

Karpat, H. Kemal. Osmanlı’dan Günümüze Etnik Yapılanma ve Göçler. İstanbul: Timaş Yayınları, 2013.

Kopeliovich, Shulamit. “Reversing Language Shift in the Immigrant Family: A Case-Study of a Russian-Speaking Community in Israel”. Doctoral dissertation, Bar-Ilan University, 2006.
Kreindler, Isabelle, Marsha Bensoussan, Eleanor Avinor, Chen Bram. “Circassian Israelis: Multilingualism as a Way of Life”. Language, Culture and Curriculum 8, no. 2 (1995): 149–62.

Kurat, Akdes Nimet. Türkiye ve Rusya. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1990.

Kurşun, Zekeriya. “Çerkez Ethem”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 8: 275-276. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.

Kushkhabiev, Anzor V. “Çerkesler Anavatanlarına Dönüyor: Tarih, Siyaset, Sosyal Pratik”. Nalçik: Rusya Bilimler Akademisi Kabardey- Balkar Bilim Merkezi (2013): 82-96.

Pul, Ayşe. “Trabzon ve Samsun Limanları Üzerinden Kafkasya Muhacirlerinin İskanı”. Sürgün/Exile 21 MAYIS/ MAY 21 1864. (Ankara: Kafkas Araştırma Kültür ve Dayanışma Vakfı, 2011): 181- 207.

Raşitovna, Zareta Dzumatova. “Kuzey Kafkasya Dağlıları’nın Türkiye’ye Göçü”. Anavatanlarından Sürülüşlerinin 150. Yılında Çerkesler. Ankara: Kafkas Araştırma Kültür ve Dayanışma Vakfı. (2015): 31-37.

Satış, İhsan. 19.Yüzyılın İkinci Yarısında Kafkasya’dan Anadolu’ya Çerkes Göçü ve İskanları. Geçmişten Geleceğe Çerkesler. Ankara: Kafkas Araştırma Kültür ve Dayanışma Vakfı. (2014): 209-220.

Saydam, Abdullah. “Rusya’nın Kafkasya’yı işgali”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 5, sy. 1 (1990): 243-261.

Schwartz, Mila. “Exploring the Relationship between Family Language Policy and Heritage Language Knowledge among Second Generation Russian–Jewish Immigrants in Israel”. Journal of Multilingual and Multicultural Development, v. 29 i. 5, (2008): 400-418.

Shafrir, Asher. “Ethnic minority languages in Israel”. In Proceedings of the Scientific Conference AFASES (2011): 493-498.

Stern, Ashter. “Education Policy Toward to Circassian Minority of Israel”. In K. Jaspaert And S. Kroon (eds.): Ethnic Minority Languages and Education. Amsterdam: Swets And Zeitlinger. (1991): 175-184.

Turan, Ömer. The Turkish Minority in Bulgaria (1878-1908). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. 1998.

Gazete Haberleri

(Başlıksız haber). The Manchester Guardian. Kasım 21, 1876.
“Solutions of the Eastern Questions”. The Times. Kasım 23, 1876.
“The Atrocities in Bulgaria”. The Manchester Guardian. Temmuz 12, 1876.
“The Atrocities in Bulgaria”. The Times. Ağustos 12, 1876.
“The Atrocities in Bulgaria”. The Times. Eylül 16, 1876.
“The Atrocities in Bulgaria”. The Times. Eylül 25, 1876.
“The Atrocities in Bulgaria”. The Times. Eylül 4, 1876.
“The Eastern Question the Conferance”. The Times. Kasım 20, 1876.
“War in the East Atrocities in Bulgaria”. The Manchester Guardian. Temmuz 10, 1876.

İnternet Kaynakları

Ajanskafkas. “İsrailli Çerkes heyeti Kafkasya turunda”. son güncelleme 20 Nisan, 2023. http://ajanskafkas.com/haber-arsivi/israilli-cerkesheyeti-kafkasya-turunda/.

Anadolu Ajansı. “Yahudi Ulus Devlet Yasası: Irkçılığın meşrulaştırılması”. son güncelleme 20 Nisan, 2023. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/yahudi-ulus-devlet-yasasiirkciligin- mesrulastirilmasi/1208359.

Bram, Chen. “Muslim Revivalism and the Emergence of Civic Society. A Case Study of an Israeli-Circassian Community”. son güncelleme 20 Nisan, 2023. https://www.circassianworld.com/diaspora/middleeast/ 1243-israeli-circassian-community.

cerkesfed.org. “İsrail Kfar Kama ve Türkiye Çerkesleri İstanbul Çerkes Derneğinde Buluşuyor”. son güncelleme 20 Nisan, 2023. http://www.cerkesfed.org/2017/09/07/israil-kfar-kama-veturkiye-
cerkesleri-istanbul-cerkes-derneginde-bulusuyor/.

cerkesfed.org. “Kfar Kama Xase ve İstanbul Çerkes Derneği Kardeş Dernek İlan Edildi”. son güncelleme 20 Nisan, 2023. http://www.cerkesfed.org/2017/09/15/kfar-kama-xase-veistanbul- cerkes-dernegi-kardes-dernek-ilan-edildi/.

Circassian World. “Restoration and Reconstruction of the Circassian Village Kfar Kama, by Orit Shwarts”. son güncelleme 20 Nisan, 2023. https://www.circassianworld.com/diaspora/middle-east/1412-circassian-village-kfar-kama-orit-shwarts.

Circassianworld.com. “Circassian Re-Immigration to the Caucasus, by Chen Bram”. son güncelleme 20 Nisan, 2023. https://www.circassianworld.com/diaspora/middle-east/1246- circassian-re-immigration.

Haaretz, Avraham Burg, “The Righteous Yet Unrecognized: The Muslims Who Saved Jewish Children During WWII”, https://www.haaretz.com/life/books/2016-06-29/tyarticle/. premium/the-muslims-who-saved-jewish-children-duringwwii/0000017f-e147-d804-ad7f-f1fffc7f0000

Haaretz, Judy Maltz, “Israeli Jews and Arabs Plant ‘Garden of the Righteous’ to Honor Forgotten Holocaust Heroes”, https://www.haaretz.com/israel-news/2016-07-14/tyarticle/.premium/garden-of-he-righteous-honors-forgottenholocaust- heroes/0000017f-dbc0-d856-a37f-ffc0dc440000

Haber7.com. “Çerkezlerin en rahat yaşadığı yer İsrail’de”. son güncelleme 20 Nisan, 2023. http://www.haber7.com/dunya/haber/571553-cerkezlerin-en-rahat-yasadigi-yer-israilde.

Hürriyet Daily News. ‘‘Syrian Circassians Wait for Trip Back to Russia’’. son güncelleme 20 Nisan, 2023. http://www.hurriyetdailynews.com/syrias-circassians-wait-fortrip-back-to-Russia.aspx? ageID=238&nid=40925.

Israel Ministry of Foreign Affairs. “Declaration of Establishment of State of Israel”. son güncelleme 20 Nisan, 2023. http://www.mfa.gov.il/mfa/foreignpolicy/peace/guide/pages/declaration%20of%20establishment%20of%20state%20of%20israel.aspx.

Israel Ministry of Foreign Affairs. “People: Minority Communities”. son güncelleme 20 Nisan, 2023.http://www.mfa.gov.il/MFA/AboutIsrael/People/Pages/SOCIETY-%20Minority%20Communities.aspx.

istanbulkafkaskultur.org. “Adigece (Adigey-Batı Lehçesi) Kursu Başlıyor”. son güncelleme 20 Nisan, 2023. http://istanbulkafkaskultur.net/adigece-adigey-bati-lehcesi-kursubasliyor/.

jewishvirtuallibrary.org. “Vital Statistics: Latest Population Statistics for Israel”. son güncelleme. 20 Nisan, 2023. https://www.jewishvirtuallibrary.org/latest-population-statisticsfor-israel.

Jinepsgazetesi.com. “Kfar Kama: Kutup Yıldızı”. son güncelleme 20 Nisan, 2023. https://www.jinepsgazetesi.com/makale/kfar-kama-kutupyildizi-2-1494.

KAFDAV. “Sosyal İlişkileri, Ekonomik ve Kültürel Yaşamları, Politik ve Kültürel Hakları ile Sürgünden Günümüze İsrail Çerkesleri”. son güncelleme 20 Nisan, 2023. http://www.kafdav.org.tr/israilcerkesleri.

KAFFED. “Adığece Öğreniyorum”. son güncelleme 20 Nisan, 2023.http://www.kaffed.org/kultur-sanat/adığece.html.

KAFFED. “İsrail Çerkesleri”. son güncelleme 20 Nisan, 2023.http://www.kaffed.org/bilgi-belge/soylesiler/item/285-israilcerkesleri.html.

Kafkas Evi. “İsrail Çerkesleri”. son güncelleme 20 Nisan, 2023. http://www.kafkasevi.com/index.php/article/detail/42.

Languages of the World. “Circassians in Israel”. son güncelleme 20 Nisan, 2023. https://www.languagesoftheworld.info/uncategorized/circassians-israel.html.

Merza, Eleonore. “The Israeli Circassians: non-Arab Arabs”. son güncelleme 20 Nisan, 2023. http://bcrfj.revues.org/7250.

Odatv.com. “Çerkesler Bu Akrabalarına Çok Şaşıracak”. son güncelleme 20 Nisan, 2023. https://odatv.com/cerkesler-bu-akrabalarina-coksasiracak-1907101200.html.

Open Democracy. ‘‘Circassians Come Home’’. son güncelleme 20 Nisan, 2023. https://www.opendemocracy.net/od-Russia/svetlanabolotnikova/circassians-come-home.

ORSAM. “Suriye Çerkesleri”. Orsam Rapor No:130. (2012), son güncelleme 20 Nisan, 2023. http://www.orsam.org.tr/eski/tr/trUploads/Yazilar/Dosyalar/2 0121226_130turing.pdf.

Sabah.com. “Kfar Kamalılar Türkiyeli damatları sevdi”. son güncelleme 20 Nisan, 2023. https://www.sabah.com.tr/galeri/yasam/kfarkamalilar-turkiyeli-damatlari-sevdi.

The Council for Conservation of Heritage Sites in Israel. “Circassian Heritage Center–Kfar Kama”. son güncelleme 20 Nisan, 2023. https://shimur.org/sites/circassian-heritage-center-kfarkama/? lang=en.

The Forward Jewish Independent Nonprofit. “Circassians Are Israel’s Other Muslims Read by Oren Kessler”. son güncelleme 20 Nisan, 2023. https://forward.com/culture/161187/circassians-are-israel-sother- muslims/.

The Jerusalem Post. “Despite Syria, Israel-Russia relations are the warmest in history”. son güncelleme. 20 Nisan, 2023. https://www.jpost.com/Israel-News/Despite-Syria-Israel-Russiarelations-are-the-warmest-in-history-485062.

The Jerusalem Post. “From the Caucusus to the Galilee”. son güncelleme 20 Nisan, 2023. https://www.jpost.com/Local-Israel/Around- Israel/From-the-Caucusus-to-the-Galilee.

trthaber.com. “İsrail’deki Çerkes köyü adetlerini sürdürmeye devam ediyor”. son güncelleme 20 Nisan, 2023. https://www.trthaber.com/haber/dunya/israildeki-cerkes-koyuadetlerini-surdurmeye-devam-ediyor-389281.html.

United Nation. “The Plan of Partition and end of the British Mandate”. son güncelleme 20 Nisan, 2023. http://www.un.org/Depts/dpi/palestine/ch2.pdf.

wasns.org. “Honoring Muslim Circassians who saved Jewish children”. son güncelleme 20 Nisan, 2023. https://www.wasns.org/honoringmuslim-circassians.

KAYNAK: Journal of Balkan and Black Sea Studies Year 6, Issue 11, December 2023, pp. 25-56. DOI: 10.56679/balkar.1394775