Kafkasya’da Rus İdari Yapıları (1785-1845)- Tekin Aycan TAŞCI

ÖZ

16. yüzyılda Kafkasya’ya nüfuz eden Rus Devleti’nin bölgedeki ilk idari yapıları 18. yüzyıldan itibaren burada inşa edilen kaleler ile ortaya çıktı. Bu kaleler, Rus Kazakları ile Rusya’ya bağlılık bildiren halkların yönetimini üstlendi. Rusya’nın, 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ile Kuzey Kafkasya’daki hâkimiyetini hukuki boyuta taşıması ve 1783’te Gürcistan’ın himayesini üstlenerek Güney Kafkasya’ya nüfuz etmesi Kuzey Kafkasya’da imparatorluk taşra idaresinin kurulmasını zaruri hale getirdi. Böylece, ülke genelinde uygulamaya konulan II. Yekaterina’nın guberniya reformu kapsamında, Kuzey Kafkasya, Rus idare sistemine dâhil edildi. Fakat bölgede kurulan idari yapı kalıcı olmadı. İlk önce taşra teşkilatına dair imparatorluk genelinde yapılan yeni düzenleme, ardından da Rusya’nın sınırlarını Güney Kafkasya’ya genişletmesine bağlı olarak Kafkasya’daki Rus idaresinde değişikliklere gidildi. 1845 yılına kadar Kafkasya’da uygulanan idari yapılar, bazı istisnalar dışında genel itibarıyla yerel şartlar göz ardı edilerek imparatorluk taşra idaresinin bölgede tatbiki şeklinde kendini gösterdi. 1785-1845 yılları arasında Kafkasya’daki Rus idari yapılarının ele alındığı bu çalışmada Rusça arşiv belgeleri başta olmak üzere birinci el kaynaklar ve tetkik eserlerden faydalanılmıştır.

Anahtar Sözcükler: Rusya, Kafkasya, Rus Taşra İdaresi, Namestnik, Guberniya

* Gönderim tarihi: 02.08.2019. Kabul tarihi:18.09.2019. Bu makale yazarın “Kafkasya’da Namestniklik Kurumu (1845-1854)” adlı doktora tezinden üretilmiştir
** Dr., Erciyes Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü, KAYSERİ. aycantt@gmail.com ORCID: 0000-0001-6340-035X

Giriş

IV. İvan (1547-1584) döneminde 1552’de Kazan ve 1556’da Astarhan (Astrahan) hanlıklarını ele geçiren Moskova merkezli Çarlık Rusya’sı, bu kazanımları sonrasında doğu ve güneydoğu istikametinde kararlı ilerleyişini sürdürerek Kuzey Kafkasya önlerine kadar ulaştı.1 Bu durum, Osmanlı-İran rekabetinin gölgesindeki Kafkasya’da Rus nüfuzunun kendisini göstermesini sağladı. Karadeniz’in kuzeyinde alternatif güç olarak beliren Rus devleti, Kafkasya halkları için gerek komşu kabilelere ve siyasi teşekküllere, gerekse Osmanlı Devleti-Kırım Hanlığı ve İran’a karşı bir denge unsuru olarak algılanmaya başladı. Öyle ki bu dönemde kimi Kafkasya halkları, Moskova’ya temsilciler gönderip Çar’dan hamilik taleplerinde bulundu. Bunlardan Küçük Kabardey beyi Temrük ile kurulan ilişkiye istinaden Ruslar, 1567’de Sunja Nehri’nin Terek Nehri’ne döküldüğü yerde Terek Kalesi’ni, 1568’de de Sunja Kalesi’ni2 inşa ettiler.3 Böylece Rus Devleti, Kuzey Kafkasya’ya girerek4 Osmanlı sınırına ve nüfuz alanına yaklaşmış oldu.5

16. yüzyıl ortalarında Rus Devleti’nin Kafkasya halklarıyla kurduğu ilişkiler geçici dostluk ve ittifak niteliği taşımaktaydı. Fakat Moskova nezdinde, kendisinden hamilik ve yardım talep eden halkların Rusya hakimiyetinde olduğu algısı gelişmeye başladı.6 Buna karşın IV. İvan döneminde Kuzey Kafkasya’ya giren Çarlık Rusya’sı yaklaşık iki asır boyunca bölgede kendi taşra idaresini kurmaya yönelik hiçbir niyet sergilemedi. Rusya’nın Kafkasya’yı kendi idari sistemine dâhil etme süreci I. Pyotr’ın7 (1689-1725) güvenlik ve kontrol amacıyla 1724 yılında bölgede Kutsal Haç Kalesi’ni8 inşa etmesiyle başladı. Kutsal Haç Kalesi, askeri işlevlerin yanı sıra bölgedeki Rus Kazakların9 yönetimlerini üstlendi ve onların idari-adli merkezine dönüştü. Böylece Rusya’nın Kafkasya’da oluşturduğu ilk yönetim sistemi Kazak yerleşimlerine yönelik oldu. 1735 yılında Kizlyar Kalesi’nin10 inşasıyla Kazaklar net askeri idari yapıya sahip Kizlyar Birliği çatısı altında birleştirildi. Kizlyar Komutanı, Kuzey Kafkasya Kazak birlikleri için idari mercii haline geldi.11

II. Yekaterina (1762-1796) döneminde Rus idaresinin Kuzey Kafkasya’daki hâkimiyet alanını genişletme fikri kuvvetlendi. Kazaklar dışında Kafkasya halklarını da gönüllülük esasıyla bölgedeki kaleler üzerinden Rus askeri idarisine bağlama girişimleri başladı. Dolayısıyla kalelerin askeri idare fonksiyonları daha da önem kazandı. Bu konuda 1763’te kurulan ve 1765’te Kizlyar gibi sürekli garnizon ve komutanlık idaresine kavuşan Mozdok Kalesi12 ile önemli bir adım atıldı. Mozdok Kalesi’nin inşası bölge toplumları üzerinde Rusya’nın siyasi, ekonomik, kültürel ve dini anlamda etkisini güçlendirdi.13 Öte yandan Astrahan Gubernatoru’na14 bağlı olan Kizlyar Kalesi Komutanı; Mozdok ve diğer kale komutanlarının amiri, dolayısıyla tüm Kafkasya düzlüklerinin idarecisi konumunu devam ettirdi. Bu haliyle Kizlyar Komutanı, doğrudan Petersburg’dan emir almakta ve diğer kale komutanlarının Astrahan Gubernatoru ve Petersburg’daki hükümet kurumları ile yazışmalarına aracılık etmekteydi.15

II. Yekaterina döneminde kale komutanlıkları dışında bölgedeki Rus idari hâkimiyetinin genişlemesinde ve yönetim sisteminin gelişiminde 18. yüzyılın ikinci yarısında ortaya çıkan pristavlık müessesesi de önemli rol üstlendi. Dışişleri Kollegyası16 (Bakanlığı)’na bağlı Rus askeri memurlardan oluşan pristavlar, Rusya’ya tabiiyeti kabul eden yerel halkların başına atanmaktaydı. Pristavların görevi, sorumluluklarına verilen halkların içişlerine müdahale etmeden onlar üzerinde askeri kontrol ve dolaylı yönetimi sağlamaktı. Bu uygulamayla Kafkasya halkları ile mevcut ikili ilişkilerin düzenli idari ilişkilere dönüştürülmesi amaçlandı.17

1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ile Rusya İmparatorluğu, Kuzey Kafkasya’da sınırlarını Terek Nehri’nin Hazar’a döküldüğü yerden Mozdok hizasında kuzeybatı yönünde Azak’a doğru genişletti. Böylece Büyük-Küçük Kabardey, Oset ve İnguş topraklarını kapsayan Orta Kafkasya hukuki olarak Rusya hâkimiyetine geçti. Bu kazanım, pristavlık sisteminin yaygınlaştırılması önünde engel teşkil eden 1739 Belgrad Antlaşması hükümlerini bertaraf etti.18 Küçük Kaynarca Antlaşması sonrası Petersburg Hükümeti, ele geçirilen topraklar için ilk aşamada özel bir idare kurmak yerine buraların sorumluluğunu Astrahan, Azak, Novorossiya Namestniği19 (Genel Gubernatoru) Grigoriy Aleksandroviç Potyomkin’e vermeyi tercih etti.20 Bu tarihten itibaren bölge halkları Rusya hâkimiyetine
girmeye başladı.

İmparatorluk sınırları içine alınan topraklarda Rusya’nın egemenliğini sağlamlaştırmak için 1777’de G.A. Potyomkin’in sunduğu plan doğrultusunda Kafkasya Hattı inşasına başlandı. Bu hat kapsamında yeni kaleler, şehirler ve köyler kuruldu. Buralara Rusya içlerinden Kazaklar ve Rus köylüleri getirilip yerleştirildi. Böylece bölgede Rus nüfusu arttırıldı. Tüm bu gelişmeler Kuzey Kafkasya’da özel bir idari yapının kurulması ihtiyacını doğurdu.21 Petersburg Hükümeti’nin bu konuda harekete geçmesi ise 1783 Georgiyevsk Antlaşması sonrasında oldu.

Bu çalışmada 1785-1845 yılları arasında Kafkasya’da sırasıyla kurulan namestniklik, guberniya, baş yöneticilik22 ve yeniden namestniklik idareleri, başta Rus arşiv belgeleri olmak üzere Rusça birinci el kaynaklar ve araştırma eserleri etrafında incelenecektir. Böylece Kafkasya’daki Rus idaresinin zaman içerisinde uğradığı değişiklikler ortaya konulmaya çalışılacaktır.

1 Akdes Nimet Kurat, Rusya Tarihi: Başlangıçtan 1917’ye kadar, TTK, Ankara 2010, s.152-153; Serkan Acar, Kazan Hanlığı-Moskova Knezliği Siyasi İlişkiler (1437-1552), TTK, Ankara 2013, s.252; Mustafa Aydın, Üç Büyük Gücün Çatışma Alanı Kafkaslar (1800-1830), Gökkubbe, İstanbul 2008, s.25-26; Osman Yorulmaz, Başlangıcından Hanlığın Feshine Kadar Kazak Türkleri ile Çarlık Rusyası Arasındaki Siyasi İlişkiler, TTK, Ankara 2013, s. 51-52; Mihail Hudyakov, Kazan Hanlığı Tarihi, Çev. Ayaz İshaki, TTK, Ankara 2009, s.135-138.
2 Sunja Kalesi, 1818’de yerini Grozni Kalesi’ne bırakmıştır.
3 Kurat, Rusya Tarihi, s.155-156; Tavkul, Ufuk, Kafkasya Gerçeği, Selenge Yayınları, İstanbul 2009, s.88-89; Abdullah Saydam, Kırım ve Kafkasya Göçleri (1856-1876), TTK, Ankara 2010, s.28-29; A. Kulikov-V. Runov, Vse Kavkazskie voynı Rossii. Samaya polnaya entsiklopediya, İzd.: Eksmo, Moskva 2013, s.5-6, 14-15.
4 Rusların Kafkasya topraklarında ilk görülmesi 10. yüzyılda Kiev Rusya’sı döneminde olmuştur. 985’te Knez Svyatoslav, Taman Yarımadası’nın bir kısmını ele geçirerek burada Tmutarakan Knezliği’ni kurmuştur. Bkz. Kadir Natho, Kafkasya’da ve Kafkasya Dışındaki Çerkesler, Çev. Ö. Aytek Kurmel, Kaf-Dav Yayınları, Ankara 2009, s.180; Kurat, Rusya Tarihi, s.25.
5 Kurat, a.g.e., s.156.

6 Rusça kaynaklar ve Çar Boris Godunov’un kullandığı unvan örnek alındığında Rusya’nın Çerkeslerle olan ilişkileri hakimiyet olgusuyla değerlendirdiği anlaşılmaktadır. Nitekim Godunov’un unvanı “Dağlı prenslerin, Çerkeslerin, Kabardey ülkesinin hükümdarı” ifadesi
geçerken, dönemin kaynaklarında zikredilen halklara ilaveten “Abazinler ve Nogay kavminin” de Rusya hakimiyeti altında olduğu belirtilmekteydi. Bkz. Natho, a.g.e., s.148-149.
7 Petro.
8 Rusça Svyatoy Krest olarak adlandırılan kale Kuzey Kafkasya’nın doğusundadır.
9 Don, Volga ve Ural bölgelerinde 13.-15. yüzyıl arasındaki Moğol-Türk hakimiyeti sonrası ortaya çıktıkları varsayılan bu atlı savaşçı topluluklara Rusça literatürde Kozak da denilmektedir. Moskova Devleti’nin hakimiyetinden kaçan Rus köylüleri ile Tatar ve Çerkes topluluklardan meydana geldikleri düşünülmektedir. Kazaklar, zamanla güçlenen Rus Devleti’nin egemenliğini kabul ederek hükümete bağlı kolonistlere ve askeri birliklere dönüşmüşlerdir. Rusya’nın 16. yüzyılda Kuzey Kafkasya’ya girip konuşlanmasında da önemli rol oynamışlardır. Bkz. John F. Baddeley, Rusya’nın Kafkasya’yı İstilası ve Şeyh Şamil, 2. Baskı, Çev. Sedat Özden, Kayıhan Yayınevi, İstanbul, s.36-39, 44; Abdullah Temizkan, “XVIII. ve XIX. Yüzyıllarda Rusya’nın Kuzey Kafkasya’yı Kolonileştirmesinde Kozakların İşlevi”, Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, Cilt 13, Sayı 2 (Kış 2013), s.315-316; Akdes Nimet Kurat, Türkiye ve İdil Boyu, (1569 Astrahan Seferi, Ten-İdil Kanalı ve XVI-XVII. Yüzyıl Osmanlı-Rus Münasebetleri), TTK, Ankara 2011, s.52-53; A. Surov, “Kazaki”, Entsiklopediçeskiy slovar, İzdateli: F.A. Brokgauz i İ.A. Yefron, Tom XIII A, S.Peterburg 1894, s.883.
10 Dağıstan’da Terek nehrinin Hazar Denizi’ne döküldüğü mevkide inşa edilmiştir.
11 Z.M. Bliyeva, Sistema upravleniya na Severnom Kavkaze v kontse XVIII-pervoy polovine XIX v.: Uçebnoe posobie, İzd. SOGU, Vladikavkaz 1992, s.15.
12 Bugünkü Kuzey Osetya Özerk Cumhuriyeti’nin kuzey kısmında Terek nehrinin sol kıyısında yer almaktaydı.
13 Tekin Aycan Taşcı, “İnguş-Oset Çatışmasının Tarihinde Rusya’nın Rolü”, V. Karadeniz Uluslararası Sempozyumu: Tarihi ve Güncel Siyasal Konular, Görüşler ve Öneriler, Giresun 2012, s. 396.

20 A.S. Kondraşeva, “Kavkazskoe namestniçestvo i ego deyatelnost na Severnom Kavkaze (2-ya polovina 40-h gg.-naçalo XX vv.)”, Severo-kavkazskiy gosudarstvennıy tehniçeskiy universitet, (Yayınlanmamış doktora tezi), Stavropol 2003, s.23.
21 A.V. Fadeyev, Rossiya i Kavkaz v pervoy treti XIX veka, İzd. AN SSSR, Moskva 1960, s.37-38; Kondraşeva, a.g.t., s.23-24; Bliyeva, a.g.e., s.20.
22 Glavnoupravlayuşiy.

1. Kafkasya Namestnikliği (Genel Gubernatorluğu) İdaresi (1785-1796)

24 Temmuz (4 Ağustos)23 1783’te imzalanan Georgiyevsk Antlaşması çerçevesinde Rusya, Kral II. Erekle’nin talebiyle Kartli-Kaheti Krallığı’nı24 himayesi altına aldı.25 Rusya’nın söz konusu siyasi başarısı onun askeri varlığını Güney Kafkasya’ya taşımasını sağladı.26 Bu durum ise Rusya ile Kartli-Kaheti Krallığı ile arasındaki ulaşımın güvenliği meselesini önemli hale getirdi. Nitekim Orta Kafkasya’daki Daryal Geçidi üzerinden Rusya’yı Kartli-Kaheti Krallığı’na bağlayan Gürcü Askeri Yolu tahkim edildi ve yol üzerinde güvenliğin sağlanması için yeni istihkâmlar kuruldu.27 Bu sırada Rusların bölgedeki askeri faaliyetleri Kuzey Kafkasya’da Mansur28 liderliğinde ilk ciddi direniş hareketinin ortaya çıkmasına neden oldu.29

Kafkasya’da bu gelişmeler yaşanırken merkezde ise II. Yekaterina’nın devlet teşkilatına ve idari yapısına dair reform çalışmaları yürütülmekteydi. Bu reform çalışmaları çerçevesinde İmparatoriçe tarafından 7 (18) Kasım 1775’te yayınlanan “Tüm Rusya İmparatorluğu Guberniyalarının Yönetimi için Yasalar” uyarınca imparatorluk toprakları birkaç guberniyayı bünyesinde toplayan genel gubernatorluklara taksim edildi. Bu genel gubernatorluklara aynı zamanda namestniklik denildi. İmparatorluk topraklarını namestnikliklere bölen yeni düzen 13 (24) Haziran 1781 tarihli kararnameyle uygulamaya konuldu. Böylece 40 guberniyadan 39’u (biri gubernator idaresinde bırakıldı) 19 genel gubernatorun (namestnik) sorumluluğuna verildi.30

Gerek Kafkasya’daki gelişmeler gerekse imparatorluk genelindeki idari taksimat reformu, Rus hâkimiyeti altındaki Kuzey Kafkasya topraklarında yeni idari düzenlemeyi gerekli hale getirdi. Bu doğrultuda Şubat 1784’te Kafkasya idaresinin merkezileştirilmesi ve bölge yönetiminin imparatorluk geneliyle tek tipleştirilmesi amacıyla bölgede namestniklik idaresinin kurulması kararı alındı.31 Aralık 1784’te Knez Grigoriy A. Potyomkin’in kuzeni Kafkasya Hattı Komutanı General Pavel Sergeeviç Potyomkin, Kafkasya Namestnikliği’nin kurulması meselesiyle alakalı olarak Petersburg’a çağırıldı.32 P.S. Potyomkin’in tasarısı doğrultusunda 1775 Guberniyalar Yasası temel alınarak 5 (16) Mayıs 1785’te Kafkasya Namestnikliği’nin oluşturulması hakkında kararname yayınlandı.33

Kafkasya Namestnikliği, Kafkasya ve Astrahan bölgelerini kapsamaktaydı. Yeni düzenlemeye göre Astrahan Guberniyası; Astrahan, Krasnoyarsk, Yenotaevsk, Çernoyarsk uyezdlerinden34 müteşekkil oblasta35 dönüştürüldü. Kafkasya toprakları üzerinde ise Kafkasya Guberniyası kuruldu. Guberniya toprakları Yekaterinograd, Kizlyar, Mozdok, Georgiyevsk, Aleksandrovsk, Stavropol şeklinde altı uyezde taksim edildi.36 Astrahan Oblastı’nın merkezi Astrahan şehri olurken Yekaterinograd şehri hem Kafkasya Guberniyası’nın hem de Kafkasya Namestnikliği’nin merkezi seçildi. Namestniklik sınırlarının daha sonra komşu bölgelerdeki idari amirlerle yapılacak mülahazalar neticesinde belirlenmesi uygun görüldü. Kafkasya Namestnikliği’nin başına, P.S. Potyomkin atandı.37 9 (20) Mayıs 1785’te P.S. Potyomkin’e verilen kararnameyle 21 Nisan (2 Mayıs) 1785 tarihli Şehir Tüzüğü’nün38 Kafkasya Namestnikliği bünyesindeki Kizlyar ve Mozdok gibi askeri amirler tarafından yönetilen şehirlerde uygulamaya konulması emredildi.39 Bu şekilde tamamen askeri yönetim altındaki bölge şehirlerinde sivil yapıya geçildi.40 9 (20) Mayıs’ta yayınlanan bir diğer kararnameyle namestniklik idaresinin kadrosu Rusya genelindeki namestniklikler (genel gubernatorluklar) ile aynı şekilde belirlendi.41 Namestnikliğin açılışı Şeyh Mansur’un başlattığı direniş hareketi sebebiyle ancak 18 (29) Ocak 1786 tarihinde gerçekleştirebildi.42 Böylece imparatorluk yerel yönetim birimine dönüştürülen Kafkasya, ilk kez Rus idare sistemine dahil edilmiş oldu.

Rusya genelindeki diğer tüm namestnikler gibi sadece İmparatoriçe’ye karşı sorumlu tutulan Kafkasya Namestniği, askeri-sivil alanda geniş yetkilerle donatıldı ve tüm yerel idare ve yargı teşkilatı üzerinde genel denetim yetkisine sahip oldu.43 Fakat bu genel denetim yetkisi, namestniklerin işlevleri hakkındaki kanuni belirsizlikten dolayı çoğu kez yöneticilik halini aldı.44 Kafkasya Namestniği, kendisine bağlı memurların sorumluluklarının belirlenmesi, görevden alınması, onlara maaş bağlanması, yeni kanuni düzenleme gerektirmeyen tüm meselelerin çözümü konularında yetki sahibiydi. Ayrıca kendisine bağlı guberniya ve oblast idarelerinin kararlarını bozabilmekteydi.45 Bu haliyle Kafkasya Namestnikliği, imparatorluğun diğer bölgelerindeki namestnikliklerle genel anlamda aynı yönetim anlayışına sahipti.46

Kafkasya Namestnikliği döneminde Kabardeylerin, Osetlerin, Çeçen ve İnguşların doğrudan yönetimi için özel bir idari kurum ve sistem oluşturulmadı. Bu halkların yönetiminden coğrafi konumuna göre Kizlyar, Mozdok ve Vladikavkaz gibi kalelerin komutanları sorumlu tutuldu.47 Petersburg Hükümeti, adı geçen halkların kendilerine sunulacak idari, adli ve ticari avantajlardan dolayı gönüllü olarak Rusya idaresine bağlanacaklarını düşünmekteydi. Bunun için onları Rus idaresine yakınlaştıracak önlemler alınmasını gerekli gördü. Bu doğrultuda Potyomkin’den dağlı halklara yakın şehirler kurulması, bu halklarla ilişkilerde baskı ve zorlamadan kaçınması ve onların içişlerine müdahale etmemesi istendi. Namestniğin bölgeye yönelik faaliyetleri bunlarla sınırlı tutuldu.48

Kafkasya Namestnikliği’nin varlık gösterdiği 11 yıl içerisinde beş yönetici değişikliği yaşandı. Potyomkin’den sonra Kafkasya Namestnikliği görevine sırasıyla Pyotr Abramoviç Tekeli (1787-1788), İvan Petroviç Saltıkov (1788), Anton Bogdanoviç De Balmen (1788-1790) ve en son İvan Vasilyeviç Gudoviç (1790-1796) getirildi.49 II. Yekaterina’nın ardından tahta çıkan I. Pavel (1796-1801), 12 (23) Aralık 1796’da yayınladığı “Devletin Gubernatorluklara Yeni Taksimatı Hakkında Kararname” ile namestniklik kurumunu kaldırdı.50 Bunun yerine ülke toprakları daha geniş sınırlara sahip guberniyalara taksim edildi.51 Yeni reform kapsamında Kafkasya Namestnikliği de ilga edildi ve Kuzey Kafkasya topraklarını içine alacak şekilde Astrahan Guberniyası’na dönüştürüldü.52

23 Sovyet öncesi döneme ait Rusça arşiv belgelerinde ve eserlerde belirtilen tarihler Jülyen takvimine göre yazılmaktadır. Jülyen takvimi ile günümüzde kullanılan Miladi takvim arasında yüzyıllara göre gün farkı değişmektedir. Biz çalışmamızda Jülyen takvimi hesabıyla belirtilen tarihlerin Miladi takvime göre karşılıklarını parantez içinde belirteceğiz.
24 Doğu Gürcistan.
25 PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 21, No: 15835, s.1014, 1015. Georgiyevsk Antlaşması hakkında ayrıca bkz.Özgür Türker-Abdolvahid Soofizadeh, “Gürcistan’ın Rus Himayesine Girmesi ve Sonuçları: Georgiyevsk Antlaşması’ndan Ağa Muhammed Han’ın Tiflis Seferi’ne”, History Studies, C: VII, S: 3, Eylül 2015, s. 149-165.
26 A.A. Tsutsiyev, Atlas etnopolitiçeskoy istorii Kavkaza (1774-2004), İzd. Yevropa, Moskva 2006, s.11.
27 PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 22, No: 16194, s.390. Gürcü Askeri Yolu’nun Rusya için önemi hakkında bkz. B.P. Berozov, Pereselenie osetin s gor na ploskost (XVIII-XX vv.), İR, Orconikidze 1980, s.30; N. Danilevskiy, Kavkaz i ego gorskiye jiteli v nıneşnem ix polojeniye, Moskva 1846, s.18-19.

28 Rusların Kuzey Kafkasya’da kurmaya başladığı Kafkasya Savunma Hattı ve bu hat etrafına Kazakları iskan etmesi, yerli halkların tepkilerine neden oldu. Bu tepki, 1780’lerin başında Çeçenistan’da Mansur liderliğinde Ruslara karşı ilk organize direniş hareketini başlattı. 1783’te “imam” unvanı alan Mansur, Mart 1785’te Rus işgaline karşı Kafkas halklarını cihada çağırdı. Çeçenistan’da başlayan direniş hareketi bir müddet sonra batıya, Çerkes topraklarına sıçradı. Mansur’un başlattığı hareket ancak 1791’de onun esir alınmasıyla sonlandırılabildi. Bkz. N.A. Smirnov, Politika Rossii na Kavkaze v XVI-XIX vekah, İzd. Sotsialno-ekonomiçeskaya literatura, Moskva 1958, s.134, 138, 141; Tarık Cemal Kutlu, Çeçen Direniş Tarihi, Anka Yayınları, İstanbul 2005, s.129-141.
29 John F Baddeley, Rusya’nın Kafkasya’yı İstilası ve Şeyh Şamil, Çev. Sedat Özden, 2. Baskı, Kayıhan Yayınevi, İstanbul, s.72; Alexandre Grigoriantz, Kafkasya Halkları: Tarihi ve Etnografik Bir Sentez, Çev. Doğan Yurdakul, Birinci Baskı, Sabah Kitapları, İstanbul 1999, s.35-36.
30 PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 20, No: 14392; PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 22, No: 15171.
31 Bliyeva, a.g.e., s.20; V.A. Potto, Dva veka Terskogo kazaçestva (1577-1801 gg.), Tom 2, Vladikavkaz 1912, s.147.
32 N. Dubrovin, İstoriya voynı i vladiçestva Russkih na Kavkaze, Tom II, S.Peterburg 1886, s. 99.
33 Rossiyskiy gosudarstvennıy istoriçeskiy arhiv (RGİA), Fond 1286, Opis 1, Delo 237, s.10a, 20a- 21a.
34 Genel olarak araştırmacıların Türkçeye “kaza” olarak çevirdiği uyezd, guberniyaların alt idari birimleridir.

35 Oblastlar, guberniyalar ile aynı statüye sahip idari birim olup, bölge şartlarına göre kurumsal açıdan guberniyalardan farklılıklara sahipti.
36 PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 22, No: 16193, s.388.
37 PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 22, No: 16193, s.388; PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 22, No: 16194, s.389. Kafkasya Namestnikliği’nin merkezi 30 Nisan (11 Mayıs) 1790 tarihinde Kafkasya Guberniyası’nın idari merkezi Yekaterinograd’dan Astrahan’a taşındı. Yekaterinograd uyezdi toprakları komşu uyezdler arasında pay edildi. Böylece Kafkasya Namestnikliği’nin merkezi Astrahan’a taşınmış oldu. Bkz. PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 23, No: 16858, s.253.
38 PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 22, No: 16188, s.358-384.
39 PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 22, No: 16194, s.389.
40 Dubrovin, İstoriya voynı i vladiçestva Russkih na Kavkaze, Tom II, s.224.
41 PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 22, No: 16195, s.392; PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 44, Çast 2, No: 17494, s.253-268
42 Dubrovin, İstoriya voynı i vladiçestva Russkih na Kavkaze, Tom II, s.99, 223, 225-227; Yuriy Asadov, Glavnonaçalstvuyuşiye na Kavkaze. Oçerki, İzd. Bekskiy Dom, Pyatigorsk-Moskva 2004, s.3-4; Smirnov, a.g.e., s.131.
43 Ya.R. Gacieva, Vestnik Dagestanskogo gosudarstvennogo universiteta, Seriya 2: Obşestvennıe nauki, No: 2, 2005, s.25; N.P. Yeroşkin, İstoriya gosudarsvennıh uçrejdeniy dorevolyutsionnoy Rossii, İzd. Vısşaya şkola, Moskva 1968, s.130.
44 1775 Guberniyalar Yasası, namestniklerin görev ve yetkileri konusunda önemli boşluklar bırakmıştı. Bu durum imparatorluk genelinde namestnikliklerin yönetimiyle ilgili sorunların çıkmasına neden olmuştu. Bkz. RGİA, Fond 1167, Opis 1, Delo 141, s.2a, 3b-5b, 58b-61a; L.F. Pisarkova, Gosudarstvennoe upravleniye Rossii s kontsa XVII do kontsa XVIII veka. Evolyutsiya byurokratiçeskoy sistemı, İzd. ROSSPEN, Moskva 2007, s.411-412; İnstitut generalgubernatorstva i namestniçestva, s.104.

45 D.A. Malahov, “İstoriçeskie analogii v voprose i roli instituta namestniçestva na Severnom Kavkaze”, Nauçnaya mısl Kavkaza, No: 3 (63), 2010, s.108.
46 Administrativnaya praktika Rossiyskoy imperii na Tsentralnom Kavkaze c kontsa XVIII v. Do 1870 g. (na materiale Osetii). Sbornik dokumentov, Der. Ye.İ. Kobahidze, İzd. İPO SOİGSİ, Vladikavkaz 2012, s. 19.
47 Bliyeva, a.g.e., s.23, 25.
48 PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 22, No: 16194, s.388-392.
49 Asadov, a.g.e., s.8-12.
50 PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 24, No: 17634, s.229-230; RGİA, Fond 1167, Opis 1, Delo 141, s.61b.
51 S. Tarhov, “İzmenenie administrativno-territorialnogo deleniya Rossii v XIII-XX. vv.”, Logos, No: 1 (46), 2005, s. 66-67.
52 12 (23) Aralık 1796 tarihli kararnameyle (ukaz) imparatorluk genelindeki namestnikliklere (genel gubernatorluklara) son verilmesine rağmen ne söz konusu kararnamede ne de I. Pavel tarafından yeni yerel idari düzenlemelere dair yayınlanan diğer kararnamelerde genel gubernatorluk ya da namestniklik görevinin tasfiyesine değinilmemiştir. Gubernatorlar için başta “guberniya amiri” olmak üzere yeni görev adları kullanılmıştır. Namestnikler için ise ilk başta “namestniklik yöneticileri”, daha sonraları ise “genel gubernator” adları kullanılmıştır. Bkz. İnstitut general-gubernatorstva i namestniçestva, Tom 1, s.77-78; PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 24, No: 17634, s.229-230; PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 24, No: 17702, s.269.

2. Astrahan Guberniyası İdaresi (1796-1800)

12 (23) Aralık 1796’da Kafkasya Namestnikliği’nin yerine Kafkasya bölgesini de kapsayacak şekilde kurulan Astrahan Guberniyası’nın başına Kafkasya Tümeni Müfettişi53, Astrahan Askeri Gubernatoru ve Sivil İdare Başkanı unvanlarıyla askeri memur atandı.54 Yeni düzenlemede başta Kumuk, Kabardey ve Nogaylar olmak üzere Astrahan Guberniyası ve Kafkasya Savunma Hattı sınırları içinde kalan yerli halkların idaresi Astrahan Askeri Gubernatoru’na verildi. Dolayısıyla söz konusu halkların yönetimi konusunda etkin bir şekilde kullanılan pristavlık sistemi doğrudan Astrahan Askeri Gubernatoru’na bağlandı. Pristav atamaları askeri memurlar arasından Astrahan Askeri Gubernatoru’nun seçimi ve Senato’nun55 onayı esasıyla gerçekleştirildi.56

1797 yılında pristavlıklar, Dışişleri Kollegyası bünyesinde kurulan Asya Masası’na bağlandı. Böylece söz konusu makam kurumsal bir kimliğe kavuştu. Buna karşın pristavların görev ve işlevlerinde bir değişikliğe gidilmedi. Pristavlar, daha önce olduğu gibi bölgede Rusya’ya karşı herhangi bir düşmanca tavrın ortaya çıkmasını engellemek için yerli halklar üzerinde onların iç işlerine müdahale etmeden kontrol sağlamakla görevlendirildiler. İşlevleri bakımından ise hakimiyet altındaki dağlı halklar ile Petersburg Hükümeti arasında aracı konumlarını sürdürdüler.57

2 (13) Mart 1799’da Astrahan Guberniyası’nın başına Kafkasya Tümeni Müfettişi ve Astrahan Askeri Gubernatoru unvanlarıyla General Karl Fyodoroviç Knorring atandı.58 Onun döneminde, Ağustos 1800’de Dışişleri Kollegyası kararıyla baş pristavlık makamı kuruldu. Buna bağlı olarak Astrahan Guberniyası ile Kafkasya Hattı sınırları içinde yaşayan yerli halkların59 idaresi, Astrahan Askeri Gubernatoru Knorring’in elinden alınıp baş pristava devredildi. Bu halklardan sorumlu pristavlar da aynı şekilde baş pristavın emrine verildi. Pristav atamaları baş pristavın seçimi ve Dışişleri Kollegyası’nın onayına tabi kılındı. İlk baş pristavlık görevine sivil memur Makarov60 atandı.61

Kuzey Kafkasya yerel halklarına dair meseleler, baş pristav aracılığıyla guberniya kurumlarında çözülmekteydi. Bu haliyle yerel halklar ile Rus idaresi arasında aracı konumunda olan baş pristav, aynı zamanda yerli halklar ile Rus ahali arasındaki anlaşmazlıkların çözümünden de sorumluydu.62 Dışişleri Kollegyası tarafından atanan ve doğrudan ona bağlı olan baş pristav, öncelikli olarak İmparator kararnameleri ve Dışişleri Kollegyası’nın verdiği talimatnameler doğrultusunda hareket etmekle yükümlüydü. Göçmen kabileler hakkında Petersburg’a aylık rapor sunmakta ve Astrahan Askeri Gubernatoru’nu bilgilendirmekteydi.63 Yerli halkların yönetiminde yapılmasını gerekli gördüğü yeni düzenlemeleri doğrudan Dışişleri Kollegyası’na sunmaktaydı. Kafkasya Hattı Komutanı’na ise sadece dağlı halklara yönelik alınması gereken askeri tedbirler için başvurmaktaydı.64

Merkezin Baş Pristav için belirlediği yetkiler ve ilişki düzeni, yerelde Astrahan Askeri Gubernatoru (Kafkasya Hattı Komutanı) General K.F. Knorring ile guberniya idaresinin tepkisine neden oldu.65 Nitekim yeni düzende yerel halklar, kendilerinden sorumlu pristavlar aracılığıyla baş pristava bağlı kılınırken, kimi konularda Kafkasya Hattı Komutanı’nın iznine başvurmak zorundaydı. Bununla birlikte kale komutanları ve dolayısıyla onların denetimi altındaki yerel halklar ise doğrudan Kafkasya Hattı Komutanı’na bağlıydı. Diğer taraftan Baş Pristav da bir yandan yerel halklar üzerinde askeri idarenin yetkilerini kısıtlarken bir yandan da yetkisini aşan tüm meseleleri Dışişleri Bakanlığı’na taşımaktaydı. Bu haliyle Baş Pristavlık makamının Dışişleri Kollegyası’na olan bağlılığı ve yerel halkların yönetiminde yarattığı çift başlılık yetki karmaşasına ve bürokrasiye neden olmaktaydı. Knorring, bu konudaki şikayetlerini gerekçeleriyle birlikte defalarca I. Aleksandr’a ve ilgili kollegyalara iletmesine rağmen Baş Pristavlık makamı kaldırılmadı.66

12 (24) Eylül 1801’de yayınlanan manifesto ile Kartli-Kaheti Krallığı’nın ilhak kararı alındı. Bu karar, Petersburg Hükümeti’nin Kafkasya politikası ve buradaki Rus idari yapısı açısından bir dönüm noktası oldu. Bu önemli gelişme, Gürcistan’da Rus yönetiminin kurulmasını gerekli kılarken, Kafkasya genelinde idari teşkilatın yeniden düzenlenmesi ihtiyacını ortaya çıkardı. Manifesto ile birlikte yayınlanan “Gürcistan Yönetiminin Kurulması Hakkında Kararname”, yeni idare biçiminde Kafkasya yönetiminin tek elde toplanmasını amaçladı. Bu doğrultuda bölgede baş yöneticilik idaresinin kurulmasına karar verildi.

53 İnspektor.
54 Administrativnaya praktika, s.28.
55 1711 yılında kurulan Hükümet Senatosu, 200 yıldan fazla bir süre varlığını sürdürmüş olup, yüksek idari-adli, kontrol ve teftiş organı olarak çeşitli görevleri yerine getirmiştir. Bkz: B.K. Tebiyev, “Senatorskoe rassledovaniye deyatelnosti Generala A.P. Yermolova na Kavkaze”, Vestnik İnstituta Drujbı Narodov Kavkaza, No: 4, 2015, s.17.
56 Bliyeva, a.g.e., s.28-29.
57 G.G. Lisitsına, “Grajdanskoe upravleniye kraem, samoe trudnoe”, Kavkaz i Rossiyskaya imperiya: Proyektı, idei, illyuzii, realnost. Naçalo XIX-naçalo XX vv., Sost.: Ya.A. Gordin, V.V. Lapin, G.G. Lisitsına i dr., İzd. Zvezda, S. Peterburg 2005, s.207.
58 Administrativnaya praktika, s.22; Bliyeva, a.g.e., s.28; N. Dubrovin, İstoriya voynı i vladiçestva Russkih na Kavkaze, Tom III, S.Peterburg 1886, s.249.
59 Kalmuklar, Kabardeyler, Kafkasya Türkmenleri, Nogaylar ve diğer Asyalı halklar.
60 Makarov’un kimliği hakkında bilgi yoktur. Atama yazısında da sadece soyadı zikredilmektedir. Bkz. Aktı, Sobrannıye Kavkazskoy Arheografiçeskoy Komissiey (AKAK), Tom I, Tiflis 1868, No: 1072, s.727-731. Bazı eserlerde Makarov’un ismi “K.S.” şeklinde verilmekteyse de bu onun resmi evrakta geçen memuriyet unvanının (kollejskiy sovetnik) kısaltılmışıdır. Bkz. A.H. Abazov, Narodı tsentralnogo Kavkaza v sudebnoy sisteme Rossiyskoy imperii v kontse XVIII-naçale XX v., İzd. Peçatnıy Dvor, Nalçik 2016, s.20; Hanuma Sergeyevna Vartanyan, “Problemı integrirovaniya gortsev tsentralnogo i severo-vostoçnogo Kavkaza v gosudarstvenno-pravovoe pole Rossiyskoy imperii v XVIII v.”, İstoriçeskie, filosofskie, politiçeskie i yuridiçeskie nauki, kulturologiya i iskustvovedenie. Voprosı teorii i praktiki, No: 12 (86), Çast 2, 2017, s.55. Söz konusu şahsın isminin “İ.M.” olması kuvvetle muhtemeldir. Bkz. Sotsialno-ekonomiçeskoe politiçeskoe i kulturnoe razvitie narodov Karaçaevo-Çerkesii (1790-1917), Sost. V.P. Nevskayaİ.M. Şamanov-S.P. Nesmaçnaya, İzd. Rostovskiy Universitet, Rostov 1985, s.26.
61 AKAK, Tom I, Tiflis 1868, No: 1072, s.727-731; PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 26, No: 19536, s.280; Bliyeva, a.g.e., s.28-29; Vartanyan, a.g.m., s.55.
62 Bliyeva, a.g.e., s.28-29.
63 Gulbanu İzbasarova-Sergey Lyubiçankovskiy, “Pristavstva na okrainah Rossiyskoy imperii v XVIII- polovine XIX v.: Ot administrativnogo litsa k sisteme upravleniya”, Russkaya İstoriya, No: 2, 2018, s.17.
64 Bliyeva, a.g.e., s.28-29; Maltsev-Çirg, a.g.m., s.91.
65 Lisitsına, a.g.m., s.208.
66 Bliyeva, a.g.e., s.30-31.

3. Baş Yöneticilik İdaresi (1801-1845)

3.1. Knorring Dönemi (1801-1802)

12 (24) Eylül 1801’de yayınlanan manifesto ve “Gürcistan Yönetiminin Kurulması Hakkında Kararname” ile Kartli-Kaheti Krallığı ilhak edilip Gürcistan Guberniyası’na dönüştürüldü. Aynı manifestoyla General K.F. Knorring, Kuzey Kafkasya ve Gürcistan idaresinin başına başkomutan ve baş yönetici statüsüyle bölgenin en yüksek askeri ve sivil idare yetkilisi olarak atandı.67 Gürcistan Guberniyası, Kartli ve Kaheti şeklinde iki provintsiyaya68 ayrıldı. Bunlardan Kartli provintsiyası Gori, Lori ve Duşeti şeklinde üç; Kaheti provintsiyası ise Telavi ve Signahi şeklinde iki uyezde taksim edildi.69 Guberniyanın genel yönetimi; baş yönetici ve ona bağlı Gürcistan İdarecisi70 ile Yüksek Gürcistan Hükümeti’nden oluşturuldu.71 Bunda bölge şartlarının gerektirdiği bazı değişikliklerle birlikte imparatorluk genelindeki guberniyaların yönetimleri örnek alındı.72

Aynı zamanda Başkomutan unvanını taşıyan baş yönetici, özünde genel gubernatorlar ile aynı vasıflara sahipti. Buna bağlı olarak belli meseleleri kendi inisiyatifiyle çözme; üçüncü dereceye kadar tüm memurları görevden alma; soy, şehir ve zemskiy73 meclislerini dağıtma gibi yetkilere sahipti.74 Gürcistan İdarecisi, sivil idareden sorumluydu. Bu göreve sivil memur atandı. Bu memur vazife ve sorumluluklar bakımından baş yöneticinin yardımcısı ve vekili konumundaydı.75 Onun, baş yöneticinin talimatlarıyla hareket etmesi ve baş yönetici ile iletişimin mümkün olmadığı durumlarda inisiyatif alabilmesi öngörüldü.76 Yüksek Gürcistan Hükümeti; baş yönetici, Gürcistan İdarecisi ve yürütme işleri, hazine-mali işler, ceza davaları ve hukuk (mülki) davaları ile ilgilenen dört ekspeditsiyadan77
meydana getirildi. Bunlardan yürütme ekspeditsiyası, guberniya yönetimiyle ilgili genel işlevleri yerine getirmekteydi.78 Hazine ekspeditsiyası, mali ve iktisadi yönetimden; ceza ve hukuk davaları ekspeditsiyaları ise adli idareden sorumluydu.79 Bu şekilde Yüksek Gürcistan Hükümeti nezdinde bölge idaresi dört yerel yönetim organına ayrıldı ve bunlar arasında yetki paylaşımı yapıldı.

Ekspeditsiyalar tüm meseleleri kolektif şekilde çözmekteydi. Yürütme ekspeditsiyası, Guberniya İdaresi’ne80 dair kurallara göre hareket etmekteyken diğer ekspeditsiyalar imparatorluk genel kanunlarına göre faaliyetlerini yürütmekteydi.81 Bölge şartlarının gerektirdiği idari değişiklikler, baş yönetici tarafından Gürcistan İdarecisi ile istişare sonrası İmparator onayına sunulmaktaydı.82 Yürütme ekspeditsiyasının başkanlığı görevi Gürcistan İdarecisi’ne verildi. Bununla birlikte diğer tüm ekspeditsiyaların başına Rus memurlar atandı. Ekspeditsiya başkanlarına yardımcı olmaları için danışmanlar görevlendirildi. Bunlar Gürcü prens ve soylular arasından seçildi.83 Başkanlar dahil yeni oluşturulan kurum ve birimlere memur seçimi baş yönetici ve Gürcistan İdarecisi’nin ortak kararına bırakıldı. Belirlenen memurların atanması Senato onayına bağlandı.84

Hükümet bünyesinde ayrıca Umumi Meclis oluşturuldu. Yüksek Gürcistan Hükümeti Umumi Meclisi, ekspeditsiyaların temyiz mercii konumundaydı.85 Mecliste kararlar oy çokluğuyla alınmaktaydı.86 Yüksek Gürcistan Hükümeti ve Umumi Meclis, ekspeditsiya başkanları ve onların danışmanlarından meydana gelmekteydi.87 Hükümet ve meclise baş yönetici başkanlık etmekteydi. Onun yokluğunda bu görevi Gürcistan İdarecisi üstlenmekteydi.88 Guberniya yönetimine ait diğer kurumlar ve uyezd yönetimleri imparatorluk iç guberniyaları ile aynı şekilde kuruldu. Türk ve Gürcü kökenli halkların başına Gürcü prenslerden pristavlar atandı. Onların yardımcıları ise Rus memurlardan seçildi. Yönetimde imtiyaz tanınan Karabağ’daki Ermenilerin amirliği ise yerli meliklerde bırakıldı.89

Yargı, Gürcistan’da kurulan yeni yönetim sisteminin en önemli kısmıydı. Rusların getirdiği düzende hukuk ve ceza davaları tüm mahkemelerde imparatorluk genelinde geçerli olan kaideler çerçevesinde görülmeye başlandı. Fakat diğer taraftan hukuk davalarında kararlar yerel adetlere ve Kral VI. Vahtang kanunlarına göre verilmekteydi. Bunun eksik kaldığı yerlerde imparatorluk kanunlarına başvurulmaktaydı. Ceza davaları ise sadece imparatorluk kanunlarına göre karara bağlanmaktaydı.90 Ceza davaları kapsamında prens ve soyluların idamı ya da itibarsızlaştırılması (soyluluk unvanının ellerinden alınması) hakkındaki meseleler özel önem arz etmekteydi. Bunlarla ilgili mahkeme kararları, ceza davaları ekspeditsiyası tarafından baş yöneticiye arz edilmekte, baş yönetici ise kendi görüşleriyle birlikte konuyu İmparator onayına sunmaktaydı.91 Bunun dışında baş yöneticiye İmparator’un onayını almak şartıyla yerel şartları gözeterek Rus kanunlarının uygulanışında değişiklikler yapma yetkisi verildi.92

Gürcistan’da kurulan bu yapı, imparatorluk genelindeki guberniya yönetimleriyle iki açıdan farklılık göstermekteydi. Bunlardan biri Yüksek Gürcistan Hükümeti ekspeditsiyalarına atanan danışmanların bir kısmının Rus memurlardan, bir kısmının ise Gürcü prens ve soylularından seçilmesiydi. Diğeri ise söz konusu ekspeditsiyalardaki amir ve danışmanların baş yönetici ya da Gürcistan İdarecisi başkanlığında “Yüksek Gürcistan Hükümeti Umumi Meclisi” adında özel bir yönetim organı oluşturmalarıydı.93 Bunun dışında Gürcistan yönetimi ilk zamanlar Senato denetiminden muaf tutuldu ve buraya savcılar gönderilmedi. Senato’nun denetim görevini Yüksek Gürcistan Hükümeti Genel Meclisi, Gürcistan İdarecisi ve baş yönetici üstlendi. Bu farklılıkların sebebi, Gürcistan’ın Rus idari ve adli yapısına geçiş sürecini yumuşatmak ve Rus kanunlarını yerel şartlara göre esnetmek için ilhak öncesi Gürcistan’daki devlet mekanizmasının göz önünde bulundurulmasıydı.94

8 (20) Mayıs 1802’de Gürcistan Yüksek Hükümeti ve ekspeditsiyalardan oluşan yönetim teşkilatı faaliyetlerine başladı. Mayıs-Haziran ayları içerisinde de diğer kurumların ve uyezd idarelerinin açılışı gerçekleşti.95 Fakat Gürcistan’da kurulan idari ve adli sistem yerel halka yabancı geldi ve benimsenmedi. Bunun en başlıca sebebi yeni adli kurumların ve Rus ceza kanununun yarattığı rahatsızlıktı. Hızlı ve pratik yargı sürecine alışkın halk, kendilerine yabancı birçok adli merciden, formaliteden ve yargı sürecinin ağırlığından dolayı müşkül duruma düştü. Bununla birlikte Gürcistan idaresinin Senato denetiminden muaf tutulup, kendi yerel yönetim organlarının denetimine bırakılması, görevi kötüye kullanma vakalarına yol açtı. Gürcistan’da kurulan idaredeki aksaklıklar ve halkı rahatsız edici unsurların yanı sıra Knorring ve Gürcistan İdaresi’nin başına atanan sivil memur Pyotr İvanoviç Kovalenskiy’in yanlış politikaları bölgedeki durumu daha da ağırlaştırdı. Bütün bu olumsuzluklar karşısında yerli halkın memnuniyetsizliği, ayrıcalıkları ellerinden alınan soyluların da tahrikiyle kısa süre içerisinde isyanlara dönüştü.96 Böylece bölgede kurulan Rus idaresi yaklaşık bir yıl gibi kısa bir sürede krize neden oldu. Bu da değişimi zorunlu hale getirdi.

8 (20) Eylül 1802’de Knorring görevden alındı ve onun yerine bölgeye Gürcistan Baş Yöneticisi, Kafkasya Hattı Müfettişi, Astrahan Askeri Gubernatoru ve Sivil İdare Yöneticisi unvanlarıyla General Knez Pavel Dmitrieviç Tsitsianov atandı.97 Tsitsianov’un baş yöneticilik görevine atanmasıyla Kafkasya yönetimine dair reform süreci başladı.98

67 PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 26, No: 20007, s.781-786; PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 26, No: 20008, s.786; AKAK, Tom I, Tiflis 1868, No: 543, s.425-431; AKAK, Tom I, Tiflis 1868, No: 547, s.432-433; AKAK, Tom I, Tiflis 1868, No: 548, s.433-436; AKAK, Tom I, Tiflis 1868, No: 549, s.436-437; Hayri Çapraz, “Gürcistan’da Rus İdaresinin Yerleşmesi (1800-1850)”, OAKA, C: 1, No: 1, 2006, s. 68; Dubrovin, İstoriya voynı i vladiçestva Russkih na Kavkaze, Tom III, s.419, 430.
68 Provintsiya, Latince kökenli bir kelime olup, 1719’dan itibaren Çarlık Rusya’sında guberniyaların alt idari birimi olarak devlet teşkilat literatürüne girmiştir. Bkz. “Provintsii”, Bolşoy Entsiklopediçeskiy slovar, Baş redaktör A.M. Prohorov, İzd. Sovetskaya entsiklopediya, Moskova 1991, s.1065.
69 RGİA, Fond 1268, Opis 1, Delo 671a, s.5a; PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 26, No: 20007, s.784.
70 Pravitel Gruzii.
71 PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 26, No: 20007, s.784.
72 RGİA, Fond 1268, Opis 1, Delo 671a, s.5a.
73 Seçime dayalı kırsal yerel yönetim organı.
74 L.T. Çihladze, “Nekotorıye aspektı upravleniya v vostoçnoy Gruzii na XIX v.”, Vestnik RUDN,No: 2, 2000, s.199.
75 RGİA, Fond 1268, Opis 1, Delo 671a, Çast 1, s.5a.
76 RGİA, Fond 1268, Opis 1, Delo 671a, s.4b-5b; PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 26, No: 20009, s.786-787.

77 Devlet kurumları ve onların kançılaryalarına ait daireler, şubeler.
78 Utverjdeniye Russkogo vladıçestva na Kavkaze, Pod redaktsiey V.A. Potto, Tom XII, Tiflis, 1901, s.31.
79 PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 26, No: 20007, s.784.
80 İfadenin orijinali Gubernskoye Pravleniye olup pravleniye kelimesi “idare, yönetim, yönetim kurulu ve müdürlük” gibi anlamlara gelmektedir. Çalışmada söz konusu kelime büyük harfle “İdare” şeklinde belirtilmiştir.
81 Utverjdeniye Russkogo vladıçestva na Kavkaze, s.31-32.
82 PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 26, No: 20007, s.785.
83 Yürütme Ekspeditsiyası Başkanı için biri Rus diğer Gürcü iki danışman atandı. Bkz. PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 26, No: 20007, s.784.
84 RGİA, Fond 1268, Opis 1, Delo 671a, s.4b-5b.
85 PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 26, No: 20007, s.785.
86 PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 26, No: 20007, s.785.
87 Utverjdeniye Russkogo vladıçestva na Kavkaze, s.32.
88 RGİA, Fond 1268, Opis 1, Delo 671a, s.4b-5b.
89 PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 26, No: 20007, s.785.

90 PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 26, No: 20007, s.785; AKAK, Tom I, Tiflis 1868, No: 548, s.433-436; AKAK, Tom I, Tiflis 1868, No: 550, s.433-436; Utverjdeniye Russkogo vladıçestva na Kavkaze, s.33.
91 PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 26, No: 20007, s.785.
92 PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 26, No: 20007, s.785; AKAK, Tom I, Tiflis 1868, No: 548, s.433-436; AKAK, Tom I, Tiflis 1868, No: 550, s.433-436; Utverjdeniye Russkogo vladıçestva na Kavkaze, s.33.
93 RGİA, Fond 1268, Opis 1, Delo 671a, s.5a, 6a, 6b. Not: Önceden yetkileri geniş tutulan Yüksek Gürcistan Hükümeti Umumi Meclisi’nin faaliyet alanı daha sonra sadece soylularla ilgili meselelerle sınırlandırıldı. Bak: RGİA, Fond 1268, Opis 1, Delo 671a, s.6a-6b.
94 Bliyeva, a.g.e., s.32; Utverjdeniye Russkogo vladıçestva na Kavkaze, s.39.
95 AKAK, Tom I, Tiflis 1868, No: 551, s.439; Dubrovin, İstoriya voynı i vladiçestva Russkih na Kavkaze, Tom III, s.444, 447; Esadze, a.g.e., s.53-54; Utverjdeniye Russkogo vladıçestva na Kavkaze, s.33.

96 Utverjdeniye Russkogo vladıçestva na Kavkaze, s.38-39, 44.
97 AKAK, Tom II, Tiflis 1868, No: 1, s.3; Dubrovin, İstoriya voynı i vladiçestva Russkih na Kavkaze, Tom IV, S.Peterburg 1886, s.7.
98 Çihladze, a.g.m., s.199.

3.2. Tsitsianov Dönemi (1802-1806)

Tsitsianov, bölgede yaptığı incelemeler neticesinde kaleme aldığı raporu 13 (26) Şubat 1804’te imparatora sundu. Tsitsianov’un önerdiği değişikliklerden biri adli idareden sorumlu hukuk ve ceza ekspeditsiyalarının hazine giderlerini azaltmak maksadıyla az nüfuslu guberniyalardaki gibi birleştirilmesiydi.99 Diğer önerisi ise yargıdaki aksaklıkların başlıca sebeplerinden biri olarak gördüğü uyezd amirlerinin statüsüyle alakalıydı. Tsitsianov’un tespitine göre “kanunlara değil, kişiye tabi olmaya alışkın” Gürcüler, ihtilafa düştükleri meseleleri en yüksek idari amir aracılığıyla çözmek istiyorlardı. Buna bağlı olarak davalarının karara bağlanması için uyezdlerde ilgili mercilere değil, doğrudan baş yöneticiye başvurmayı tercih ediyorlardı. Baş yöneticinin onları uyezd mahkemelerine yönlendirmesi ise bir işe yaramıyordu. Dolayısıyla yeni uygulamaya konulan Rus mahkeme usulü, halkın yargı konusunda alışılagelmiş beklentilerini karşılayamıyordu.100 Buna istinaden Tsitsianov, uyezd amirlerinin statüsünü yükselterek onları okrug amirlerine dönüştürmeyi ve hazine ekspeditsiyasına bağlı uyezd defterdarlığı dışında uyezdlerdeki tüm kurum ve görevlilerin onun emrine verilmesini önerdi. Okrug amirlerinin idarede ve halk nezdinde nüfuzunu kuvvetlendirmek için bu makama belli derecelerde askeri memurların atanmasını gerekli gördü. Buna göre uyezddeki komutanlar, emniyet amirleri ve mahkemeler kurmay subaylardan oluşacak okrug amirlerine bağlanacaktı. Tsitsianov’un önerdiği okrug amirliği görevi imparatorluk taşra idaresi için istisnai bir durumdu.101 Tsitsianov, bunların dışında yerel yönetimde bürokrasiyi arttıran ve imparatorluk genelinde örneği bulunmayan Yüksek Gürcistan Hükümeti Umumi Meclisi’nin yetkilerini kısıtlamak istedi.102 Tüm yerel kurum ve görevlilerin baş yöneticinin verdiği emirleri harfiyen yerine getirmelerini gerekli görürken bu emirlerin kanuna aykırı olması durumunda ise İçişleri Bakanlığı’na durumu bildirmeleri yönünde bir düzen arz etti.103

Petersburg Hükümeti, uyezdlerin başına askeri memurlardan okrug amirlerinin atanmasını kabul etti, fakat onlara Tsitsianov’un belirttiği ölçülerde geniş yetkiler verilmesine sıcak bakmadı. Hükümete göre uyezd yönetimlerinde tüm yetkinin amire verilmesi; yürütme, yargı ve yargı ekspeditsiyalarının sorumluluk alanını daraltacaktı.104 Bunun dışındaki Tsitsianov’un önerileri genel anlamda kabul edildi. Onun raporu esas alınarak 13 (25) Mayıs 1805’te onaylanan kararname ile 12 (24) Eylül 1801 tarihli Gürcistan Yönetiminin Kurulması Hakkında Kararname’de bazı değişikliklere gidildi ve yeni kurallar getirildi.

13 (25) Mayıs 1805 tarihli kararname uyarınca Yüksek Gürcistan Hükümeti bünyesindeki hukuk ve ceza ekspeditsiyaları birleştirildi. Uyezdlere okrug amiri atamaları Yüksek Gürcistan Hükümeti’nin teklifi ve baş yöneticinin onayına bağlandı. Uyezd mahkemeleri, şehir ve uyezd emniyet amirleri ve komutanlar okrug amirlerinin emrine verildi. Dolayısıyla adli yetkilerle donatılan okrug amirleri, yargı kararlarının uygulayıcısı olan yönetim organlarını da kendisine bağladı. Diğer taraftan Tiflis’te emniyet amiri ve komutanlar baş yöneticiye bağlı kaldı. Diğer uyezdlerde ise komutanlara acil durumlarda doğrudan Gürcistan İdarecisi’ne ya da baş yöneticiye başvurma yetkisi verildi. Okrug amirleri, zemskiy ve şehir polisi ile ilgili konularda yürütüme ekspeditsiyasına, gelirlerle ilgili meselelerde ise hazine ekspeditsiyasına bağlandı.105 Dolayısıyla okrug amiri başkanlığındaki uyezd yönetimi üzerinde eksiden olduğu gibi Yüksek Gürcistan Hükümeti ekspeditsiyaları temyiz ve teftiş mercii olmayı sürdürdü. Böylece uyezd idareleri eskisine göre statü ve yetkiler bakımından daha güçlü amirlerin elinde toplanırken, bunların yetkileri sınırlı şekilde genişletilmiş oldu. Kararnameyle ayrıca yargı sürecinin hızlandırılması için mahkemeye başvuru prosedürü değiştirildi. Yerli ahalinin kendi dilinde mahkemeye müracaatta bulunmasına izin verildi. Rus idaresiyle yerli halk arasındaki iletişimi sağlıklı hale getirmek için tercümanlık müessesesi, teşkilatın bir parçası haline getirildi.106 Bu şekilde yönetimde yerel halkta memnuniyetsizlik yaratan bürokrasi sadeleştirilmeye çalışıldı.

Rusya, Doğu Gürcistan’ı ele geçirdikten sonra Karadeniz ve Hazar Denizi istikametinde ilerleyerek Güney Kafkasya’daki sınırlarını genişletmeye başladı. Bu şekilde 1804-1810 yılları arasında Gürcistan’dan Karadeniz istikametinde İmereti Krallığı ve ona bağlı Megrelya, Guria, Abhazya prensliklerini ve 1804-1813 yılları arasında Hazar Denizi istikametinde Güney Kafkasya’nın doğusundaki ise Derbent, Dağıstan, Car-Balaken Lezgileri, İlisu Sultanlığı ve Türk hanlıklarını ele geçirdi. Güney Kafkasya’da ele geçirilen topraklarda idari düzen ve taksimat eskiden var olan sınırlar çerçevesinde belirlendi.107 Buraların idaresinde Doğu Gürcistan’dakinden farklı bir politika izlendi. Öyle ki söz konusu Hıristiyan ve Müslüman siyasi teşekküllerden Rusya’ya karşı direniş gösterenler işgal sonrası tamamen ortadan kaldırılırken savaşsız ele geçirilenler imparatorluk sınırları içinde mevcut idari yapılarıyla korundu.108 Buralarda Rus idari yapısına geçiş için uygun şartların oluşması beklendi.

Tsitsianov’un baş yöneticiliği döneminde Güney Kafkasya dışında Kuzey Kafkasya’daki yönetim sorunlarına karşı da adımlar atıldı. Bununla ilgili ilk olarak 17 (29) Ekim 1802’de kabul edilen kararnameyle Kuzey Kafkasya idaresinde önemli yere sahip pristavlıkların bağlı bulunduğu kurum değiştirildi. Buna göre Kafkasya Hattı sınırları içindeki dağlı halkların idaresi ve onlardan sorumlu pristavlar, baş pristavın emrinden çıkarılıp tekrar baş yöneticinin emrine verildiler. Baş pristava ise sadece Astrahan Guberniyası’ndaki (Kafkasya Hattı sınırları dışındaki) göçebe halkların idaresi bırakıldı.109 Böylece Kafkasya Hattı içinde kalan söz konusu halkların idaresi Dışişleri Bakanlığı’ndan bölgedeki askeri idareye geçti. Bu sayede Rusya ile Gürcistan arasında ulaşımın sağlandığı merkezi Kafkasya’daki halkların denetimi doğrudan baş yöneticiye geçmiş oldu.110

Tsitsianov döneminde Kuzey Kafkasya idaresine yönelik bir diğer önemli düzenleme, I. Aleksandr’ın merkezi ve yerel idare sistemine yönelik reform çalışmalarının bir yansıması olarak gerçekleşti. 8 (20) Eylül 1802’de I. Pyotr döneminden kalma kollegyaların yerine bakanlıklar kuruldu. Bu değişimin ardından gubernatorlar doğrudan bağlandıkları İçişleri Bakanlığı’nın memurlarına dönüştüler. Ayrıca önceden gubernatorların yönetimindeki birçok mesele de bakanlıklara devredildi.111 Diğer taraftan I. Pavel’in geniş bölgeleri kapsayacak şekilde kurduğu guberniyalarda ortaya çıkan yönetimsel sorunlara mevcut guberniyaları birkaç parçaya bölerek veya kimi yerde yenilerini kurarak çözüm üretilmeye çalışıldı.112 I.Aleksandr’ın imparatorluk genelinde gerçekleştirdiği guberniya reformu ışığında dokuz uyezdden oluşan Astrahan Guberniyası, 15 (27) Kasım 1802’de yayınlanan kararnameyle eskisi gibi Astrahan ve Kafkasya şeklinde iki ayrı guberniyaya bölündü.113 Astrahan Guberniyası dört uyezdden, Kafkasya Guberniyası ise Kizlyar, Mozdok, Georgiyevsk, Aleksandrovsk ve Stavropol şeklinde beş uyezdden oluşturuldu. 114 Bu iki guberniya askeri ve sivil idarede Kafkasya Hattı Müfettişi ve Gürcistan Baş Yöneticisi’ne bağlandı. Baş yöneticinin unvanı yeni düzenlemeyle Astrahan ve Kafkasya Askeri Gubernatoru şeklinde değişti. Kuzey Kafkasya, Astrahan ve Gürcistan’ın genel yönetim merkezi Georgiyevsk şehri olarak belirlendi. Fakat gereklilik halinde baş yöneticinin Astrahan ya da Gürcistan’da da bulunabileceği belirtildi. 115

Astrahan ve Kafkasya’daki guberniya idareleri, tüm Rusya guberniyaları için geçerli olan genel tüzük temelinde oluşturuldu. Her iki guberniyada da ceza ve hukuk mahkemeleri kamaralarının birleştirilmesine karar kılındı. Kafkasya Guberniyası’nda idari kurumları açma, bu kurumlara Senato onayıyla memurlar tayin etme, ağır ceza ve hukuk mahkemeleri kamaralarını tek bir çatı altında birleştirme görevleri Tsitsianov’a verildi.116 Astrahan ve Kafkasya guberniyalarının başına sivil idare üzerinde tam yetkili sivil gubernatorlar atandı. Bununla birlikte Kafkasya Guberniyası’nda askeri idarenin sorumluluğu Kafkasya Hattı Komutanı’na verildi. Bu şekilde askeri ve sivil idare birbirinden ayrı tutuldu. Astrahan Gubernatoru ise askeri ve siyasi meselelerde baş yöneticiye başvurmakla yükümlü kılındı. Bu sivil ve askeri amirlerin tümü tamamen baş yöneticiye bağlandı. Diğer taraftan Astrahan ve Kafkasya sivil gubernatorlarına baş yöneticinin bu guberniyalarda bulunmadığı zamanlarda Senato ve bakanlıklar ile doğrudan irtibat kurma yetkisi verildi.117 Bu yazışmaların içeriği hakkında ise baş yöneticiyi bilgilendirmekle yükümlü kılındılar.118 Böylece 15 (27) Kasım 1802 kararnamesiyle Astrahan ve Kafkasya gubernatorları, Kafkasya Hattı Komutanı ve Gürcistan İdarecisi askeri ve sivil idarede hiyerarşik olarak baş yöneticiye bağlandılar.119 Bu suretle Kafkasya’nın kuzey ve güney kısmında idare baş yönetici nezdinde tek elde toplandı.

I. Aleksandr, bölgenin Petersburg ile uzaklığını göz önünde bulundurarak belli konularda acil kararların alınmasını kolaylaştırmak için Tsitsianov’a merkezden onay beklemeden hareket etme yetkisi verdi. Bu konuyla ilgili Tsitsianov’a yazdığı resmi mektuplarda İmparator, kendisini bilgilendirmesi şartıyla olağanüstü durumlarda onu tamamen serbest bıraktığını defalarca bildirdi.120 Fakat diğer taraftan Astrahan ve Kafkasya guberniyalarının başına Petersburg’dan atanan sivil gubernatorlara sivil ve günlük işler hakkında Senato ve bakanlıklarla doğrudan ilişki kurma yetkisinin verilmesi, baş yöneticinin yerel idare üzerindeki otoritesini ve kontrolünü zayıflattı. Ayrıca I. Aleksandr’ın merkezi ve yerel idareye yönelik yaptığı reformlar neticesinde hükümet organlarının Kafkasya idaresi üzerinde denetim kurma yetkisinin artması, Kafkasya’ya dair işlerde merkezi kurumların iradesini baskın hale getirdi. Bu durum Kafkasya yönetimini aşırı derecede merkeze bağımlı kıldı. Dolayısıyla da söz konusu teşkilat biçiminde Kafkasya idaresinin tek elde toplanması tam anlamıyla başarılı olamadı.

15 (27) Kasım 1802 kararnamesinde ve sonrasındaki düzenlemelerde en büyük eksiklik, askeri ve sivil erkler başta olmak üzere yönetim organları arasında yetki ve sorumluluk paylaşımının netleştirilmemiş olmasıydı. Bu belirsizlik, askeri ve sivil idarenin birbirinden ayrıldığı Kafkasya Guberniyası’nda önemli yönetim sorunlarına yol açtı.121 Nitekim baş yönetici emrinde askeri idareden sorumlu Kafkasya Hattı Komutanı ile sivil idareden sorumlu Kafkasya Sivil Gubernatoru arasındaki yetki çatışmaları Petersburg Hükümeti’nin gündemini oluşturacak derecede yönetimin işleyişini tıkadı.122 Bu sorunu çözmek adına bölgede yapılan incelemeler neticesinde Kafkasya Oblastı sivil idaresinin Kafkasya Hattı Komutanı’na verilmesi yönünde adımlar atıldı.123 Gürcistan’da benzer durumun yarattığı sorun karşısında Tsitsianov, 20 Ekim (1 Kasım) 1803’te söz konusu guberniyanın başına askeri memur atanması ve bu şekilde hem askeri hem de sivil idarenin tek elde birleştirilmesi önerisinde bulundu. I. Aleksandr, Tsitsianov’un bu önerisini kabul etti ve Gürcistan Guberniyası’nın başına sivil memur (devlet müşaviri) Kovalenskiy’in yerine Ekim 1803’te General Dmitriy Mihail Volkonskiy’i atadı.124 Fakat sivil ve askeri idare arasında yetki ve görev ayrımının netleştirilmemiş olması nedeniyle Kuzey ve Güney Kafkasya’da mevcut sorun giderilemedi.125

Kafkasya’da yönetim teşkilatına dair reform talepleri 19. yüzyılın ilk çeyreği boyunca gelmeye devam etti. Fakat 1804-1813 yılları arasında İran, 1806-1812 yılları arasında Osmanlı Devleti ile yapılan savaşlar Kafkasya idaresine yönelik reform çalışmalarının önünde engel teşkil etti.126 İdari reform çalışmalarına ancak savaşların ardından devam edilebildi. Özellikle 12 (24) Mayıs 1816 tarihli kararnameyle Kafkasya idaresinin başına atanan General Aleksey Petroviç Yermolov’un baş yöneticiliği döneminde (1816-1827) bölgede Rus idaresinin yerleştirilmesi süreci yeni bir döneme girdi.

99 AKAK, Tom II, Tiflis 1868, No: 65, s.46.
100 AKAK, Tom II, Tiflis 1868, No: 65, s.46.
101 Çihladze, a.g.m., s.199; Utverjdeniye Russkogo vladıçestva na Kavkaze, s.46.

102 Çihladze, a.g.m., s.200.
103 AKAK, Tom II, Tiflis 1868, No: 65, s.46.
104 Utverjdeniye Russkogo vladıçestva na Kavkaze, s.46.
105 PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 28, No: 21753, s.1043.
106 PSZRİ, Sobraniye 1, Tom 28, No: 21753, s.1043-1044.

DEVAM EDECEK.....

Kaynak: Karadeniz İncelemeleri Dergisi, Güz 2019; (27): 73-110

Resim: Çerkesya'da Kazak Karakolu Xavier_Hommaire_de_Hell