Maykop Kalesi: Kafkasya Haritasında Antik ve Orta Çağ Merkezinin Arkeolojisi

Modern Maykop, 1857'den çok önce insanlar tarafından yerleşim ve savunma amacıyla seçilmiş bir alanda kurulmuştur. Sadece bir Rus kalesinden doğan bir şehir değil,  tarihi antik çağlara ve erken Orta Çağ'a kadar uzanan çok katmanlı bir arkeolojik alandır . Belaya Nehri'nin (antik Psatiy, Şhaguaşe) dağlardan ovaya döküldüğü noktada yer alan şehir, yüzyıllar boyunca  dağ vadilerine stratejik bir "anahtar" ve ovaların yollarının kontrolü için önemli bir merkez görevi görmüştür . Arkeolojik bulgular, eski kroniklerdeki nadir referanslarla desteklenerek, Alan öncesi ve Adıge öncesi dönemlerdeki yaşamına dair bir tabloyu yeniden oluşturmamızı sağlamaktadır.

Antik Tarihlerin Gölgesinde: Diodorus, Strabo ve Ptolemy'nin Eserlerinde Maykop

"Maykop" adı antik metinlerde doğrudan geçmemektedir; Yunan denizcileri ve tarihçilerinin başlıca varış noktası olan Karadeniz kıyısından oldukça uzaktaydı. Bununla birlikte, N.G. Lovpaçe gibi araştırmacılar, titiz karşılaştırmalar yoluyla,  Batı Karadeniz bölgesindeki halkların ve kalelerin tanımlarında bu yere olası atıflar bulmuşlardır .

• Diodorus Siculus, Strabo ve Claudius Ptolemy gibi yazarların  Zichs, Toreats halklarına, ayrıca dağ eteklerinde yaşayan Achaean ve Henniochi kabilelerine yaptıkları atıflar, tarihi arka planı oluşturmaktadır.

• Özellikle Avkhida kalesi  ve  Psatiy (Belaya) Nehri üzerindeki Psat kalesine yapılan atıflar dikkat çekicidir. Antik coğrafyacılarda bulunan bu isimlerin, günümüz Maykop'unun yakınlarındaki arkeolojik alanlarla, örneğin Helenistik döneme (MÖ 4.-1. yüzyıllar) ait surlarla çevrili yerleşim yerlerinin izlerinin bulunduğu Belaya Nehri üzerindeki yerleşim yerleriyle yakından ilişkili olması muhtemeldir.

• Bu dolaylı veriler, Maykop Havzası ve dağ geçidinden çıkışın,  yöneticileri (Kafkas kökenli arkonlar da dahil olmak üzere) kıtanın iç kesimlerine giden ticaret yollarını kontrol etmeye çalışan Bosporan Krallığı'nın ilgi alanı ve muhtemelen etki alanı olduğunu göstermektedir. Maykop mezar höyüklerinden birinde Bosporan arkonunun armasını taşıyan gümüş bir kantharos (kupa) bulunması, bu bağlantıların doğrudan arkeolojik olarak doğrulanmasını sağlamaktadır.

Taş ve Toprak Arkeolojisi: Pytape, Auh ve Helipsa Kaleleri

Yazılı kaynaklar sessiz kalırken, kazılar ve araştırmalar çok şey anlatıyor. Maykop ve çevresinde yüzyıllar boyunca birbirini izleyen bir dizi müstahkem karakol keşfedildi.

1. Maykop Pytape (kale) – Zikh dönemi (MS 5.-7. yüzyıllar): Bu, açıkça tanımlanmış en eski ortaçağ tahkimatıdır. İzleri, Belaya Nehri'nin sol kıyısının üzerindeki  Negıyej sırtının kayalık tepelerinde keşfedilmiştir  . "Pıtape", "kale, hisar" anlamına gelen bir Adige kelimesidir. Burada yapılan kazılar, erken Orta Çağ'dan kalma malzemeler içeren bir kültürel katmanı ortaya çıkarmıştır. Muhtemelen vadiyi kontrol eden yerel Zikh kabilelerinin  (Adigelerin ataları) bir kalesiydi.

2. Fars ve Belaya nehirleri üzerindeki Aukh (Aukha) kalesi – erken Kasog dönemi (7.-10. yüzyıllar):
   "Aukh" adı, Orta Çağ Avrupalı ​​ve Bizanslı yazarların kayıtlarında geçmektedir. Arkeolojik kanıtlara göre, bu kale,  Kasogların (Adigelerin ataları) bölgedeki etkisinin arttığı ve Hazar Kağanlığı ile aktif olarak etkileşimde  bulunduğu bir dönemde Pıtape'nin halefi olmuştur. Kale, vadide önemli bir kale görevi görmüştür.

3. Helipsa (Çakale) şehri – Gelişmiş ve Geç Orta Çağ Çerkes dönemi (14.-17. yüzyıllar):
   Bu dönemde,  Adıge (Çerkes) toplumunun kent merkezi Maykop bölgesinde zaten ortaya çıkmıştı. Avrupalı ​​seyyahların ve diplomatların (örneğin Cenevizlilerin) raporlarında Helipsa veya Çakakale olarak geçmektedir. Arkeolojik olarak bu dönem şu şekilde temsil edilmektedir:

   •  14. ila 16. yüzyıllara ait soyluların zengin mezarlarını içeren ve "Beloreçensk kültürü" adını kazandıran Kurjhip ve Beloreçensk mezar höyükleri , Adıge sanatının yüksek maddi kültür seviyesini ve benzersizliğini göstermektedir.

   • Kurjhip gibi yerleşim yerlerinde  karakteristik seramikler ve ev eşyaları bulunmuştur.

   • Belaya Nehri üzerindeki Aziz Georgios Kilisesi'nin kalıntıları  (E.D. Felitsyn tarafından incelenmiştir), Bizans ve Cenova'nın etkisi altındaki dönemde Hristiyanlığın Adıge aristokrasisinin çevresine nüfuz ettiğine tanıklık etmektedir.

Çağlar Boyunca Stratejik Rol: Zikhlerden Çerkeslere

Erken Orta Çağ'dan Modern Çağ'a kadar geçen süre boyunca, bu yerin önemi değişmeden kaldı:

• Geçiş kontrolü:  Maykop Havzası,  Batı Kafkasya'nın dağlık dünyası ile Kuban ovaları arasında doğal bir koridordur. Boğazın ağzındaki kaleleri kontrol edenler, ticaret yollarını (Büyük İpek Yolu'nun bir kolu da dahil olmak üzere), hayvan hareketlerini ve askeri seferleri kontrol ediyordu.

• Yerel soyluların güç merkezi:  Kaleler (Pıtape, Aukh) ve daha sonra Helipsa şehri, (Çerkes döneminde) sadece askeri değil, aynı zamanda  yerel prensliklerin idari ve siyasi merkezleriydi. Çevredeki soylulara ait zengin mezar höyükleri bunun doğrudan kanıtıdır.

• Kültürel sentez:  Arkeolojik bulgular, şaşırtıcı bir kültür kaynaşmasını ortaya koymaktadır:  yerel Adıge gelenekleri , Bizans etkisi   (Hristiyanlık, bireysel lüks eşyalar),  Orda  unsurları (Altın Orda dönemi) ve Karadeniz bölgesindeki İtalyan ticaret merkezleriyle olan bağların izleri.

Arkeoloji, Maykop'un  stratejik ve kültürel bir olgu olarak  Rus İmparatorluğu haritalarında görünmesinden yüzyıllar önce var olduğunu ikna edici bir şekilde kanıtlamaktadır. Antik ve ortaçağ dönemindeki tarihi, dağ kapılarındaki aynı toprak parçasında yükselen ardışık  muhafız kaleleri ve şehir-prensliklerinin tarihidir. Buradaki her toprak katmanı, bu toprakların dünyalarının merkezi, savunma, ticaret ve güç için kilit bir nokta olduğu Zikhlerin, Kasogların ve Çerkeslerin hatırasını korumaktadır. Modern şehir, bu kadim ve kalıcı geleneğin omuzlarında yükselmektedir.

Kaynak: ADYGİ.RU