Samir Hotko:Adıge Bayrağının Yaratımı Seferbey Zanoko’nun Çerkeslere Yönelik Misyonuyla Bağlantılı

Samir Khotko: “Adıge Bayrağının Yaratılması Seferbey Zanoko’nun Çerkeslere Yönelik Misyonuyla Bağlantılıdır.”

25 Nisan, Adıge Bayrak Günü'dür. Sade, gösterişsiz ve estetik açıdan kusursuz Adıge (Çerkes) bayrağı, yalnızca Adıge Cumhuriyeti'nin devlet sembolü değil, aynı zamanda tüm Adıge/Çerkes halkının bayrağı, ulusötesi manevi ve kültürel birliğinin sembolüdür.

Adıge Bayrak Günü, atlı geçit törenleri, araç konvoyları, cegu ve internetteki anlık gösterilerle kutlanan gerçek bir ulusal bayramdır. Ancak Adıge bayrağı hakkındaki bilgimiz aslında sınırlıdır. İnternet, her yıl İngiliz E. Spenser'ın "Çerkesya Seyahatleri" kitabından, bayrağın Çerkesya'da ilk nasıl ortaya çıktığına dair alıntılarla dolup taşıyor ve Çerkes bayrağının sembollerini (12 yıldız ve üç çapraz ok) yorumlama girişimleri çoğalıyor.

Adige Cumhuriyeti İnsani Araştırmalar Enstitüsü (ARIGI) Etnoloji ve Halk Sanatları Bölümü Baş Araştırmacısı ve Tarih Bilimleri Doktoru tarihçi Samir Khotko ile Çerkes bayrağının gerçek yaratıcısı, sembollerinin hanedanlık kökenleri ve Prens Seferbey Zanoko'nun Osmanlı İmparatorluğu'ndaki görevi hakkında konuştum.

NN: Batı akademik literatüründe, Çerkes bayrağının yaratıcısının, İstanbul'daki İngiliz Büyükelçiliği sekreteri İngiliz David Urquhart olduğu yönünde ısrarcı bir görüş var. Urquhart, Çerkes bayrağını bir özgürlük bayrağı ve kendisinin de yaratıcısı olduğunu söylediği ünlü bir konuşma kaleme almıştı. Ne yazık ki bu durum, Çerkes bayrağının Adıge olmayanlar tarafından yaratıldığı iddiasıyla ilgili kışkırtıcı ve yıkıcı makalelerin yayınlanmasına zemin hazırlıyor. Samir, Urquhart'ın konuşması tarihsel bir kaynak olarak analiz edildi mi? Çerkesya'yı yalnızca bir kez ziyaret ettiği göz önüne alındığında, "Çerkes sorunu"na olan katkısı abartılı mı? Yaratıcılık iddiası, eleştirel bir kaynak analizi perspektifinden nasıl değerlendirilebilir?

Nitekim, tarihsel literatürde Çerkes bayrağının D. Urquhart (1805–1877) tarafından icat edildiği sıklıkla iddia edilmektedir. Urquhart, diplomatik kariyerine Britanya İmparatorluğu'nun en etkili siyasi figürlerinden biri olarak başlamıştır. D. Urquhart'ın kendisi de bayrağın yaratıcısı ve hatta arkasındaki fikrin sahibi olduğunu vurgulamıştır.

Tarihi belgelerde, sancağın üç kopyasının Urquhart tarafından Haziran 1836'da Çerkesya'ya gönderildiği bilgisi yer almaktadır. Belgelerden birinde, Urquhart'ın Müslüman takma adı olan Daud Bey'in, Şapsıglar, Natukhaylar ve Abazekhler için ortasında üç siyah ok bulunan beyaz bir daire olan üç tek renkli bayrak gönderdiği belirtilmektedir; ona göre bu, İngiliz kralının Çerkeslere gönderdiği bağımsızlık bayrağıydı.

Ancak, genel tarihsel ve siyasi bağlamı dikkate almadan yalnızca bu bilgilere dayanmak, durumu aşırı basitleştirmek ve ulusal kurtuluş mücadelesinin en güçlü figürlerinden biri olan Seferbey Zanoko'yu göz ardı etmek anlamına gelir. Bağlam şudur ki, D. Urquhart'ın 1834'te Çerkesya'ya yaptığı üç günlük tek ziyaret ve daha sonraki İngiliz-Çerkes temasları, Osmanlı Türkiye'sindeki Çerkesya'nın tam yetkili temsilcisi Seferbey Zanoko (1789-1859) aracılığıyla gerçekleştirilmiştir.

Açıkça görülüyor ki, “Çerkes Büyükelçisi”nin onayı olmadan D. Urquhart, böylesine önemli bir meselenin sorumluluğunu baştan üstlenmezdi.

NN: Dahası, Çerkesya'nın dış politikasını etkileyen faktörlerden biri olsa da, İngilizlerin ideolojik etkisini abartmamak gerekir. Batı akademik literatürü de Çerkes elitinin, faaliyet gösterecekleri jeopolitik ve stratejik bağlamların karmaşıklığını değerlendirmede saf olmadıkları yönünde yerinde gözlemlerde bulunmaktadır.  

SH. Başka bir İngiliz kaynağı olan J. Bell'e göre, bayrak Çerkesya'da Osmanlı İmparatorluğu'nun ana bayrağıyla aynı isim olan Sancak-Şerif olarak adlandırılmıştır. Bayrak, ünlü askeri lider Şuruhuko Tuguz'un sırdaşı olan Hatajuk adlı genç bir adam tarafından Türkiye'den getirilmiştir. Bayrak, bölgenin baş kadısı Nathokuac Mehmet Efendi'nin köyünde muhafaza edilmiştir. S. Zanoko'nun, bayrağın yapımında doğrudan yer aldığı büyük olasılıkla doğrudur.

1836'da Çerkesya'da Çerkes bayrağının karşılanışını en duygusal şekilde anlatan yazar Edmund Spencer, tesadüfen, bayrağın yaratıcısı, teslimatı ve dikimiyle ilgili ayrıntılar konusunda son derece öz bilgiler vermektedir. Bayrağın ilk örneğinin İstanbul'da yaşayan yüksek rütbeli bir Çerkes prensesi tarafından işlendiğini bildirmektedir. Sizce "sancak-şerif" adı nasıl yorumlanabilir? "Sancak" Türkçe kökenli bir kelime, "şerif" ise Arapça kökenlidir.

Sancak-Şerif adı "Kutsal Sancak" veya "Peygamber Sancağı" anlamına gelir (sancak Türkçe'de sancak, eyalet veya vilayet; şerif ise Arapça'da soylu, seçkin demektir). Klasik Rus oryantalist Konstantin Bazili şöyle yazmıştır: "Sancak-Şerif ilk olarak Müslüman savaşçılardan birinin sarığıydı, sonra İslamiyetin ve halifelerin ilk sancağı oldu; I. Selim'in Kahire'yi fethinden sonra halifelikle birlikte Türk sultanlarına geçti. Genellikle sultan veya sadrazam orduya önderlik ederken ordugaha taşınır."

Çerkes bayrağındaki üç ok ve 12 yıldız... Bu sembollerin yorumlanma sayısı her yıl artıyor. Bazıları oldukça ikna ediciyken, diğerleri fantastik. Spekülasyonun ötesine geçip somut bilgilere inersek, Çerkes hanedan armalarında bayraklarda ok ve yıldız tasvir etme geleneğinin izini sürebileceğimiz gerçek semboller var mı?

Adıge bayrağının tarihsel kökenleri, Kabarda Valisi (kıdemli prens, pşışhue, пщышхуэ) Küçük Janhot'un sancağına dayanmaktadır. Sancağında "iki çapraz ok, yukarı doğru bakan oklar ve üç yıldız - birleşik Kabarda'nın sembolü" yer almaktadır. Janhot'un bayrağı ise, 1672'deki "Çar'ın Unvanı" için oluşturulan "Kabarda toprakları"nın armasından türemiştir.

                                                                                      Dolayısıyla, Batı Adıge prensi Zanoko tarafından İstanbul'da derlenen 1836 Çerkesya bayrağı (D. Urquhart'ın katılımını da göz ardı etmiyorum), 1672'de Moskova'da derlenen Kabarda armasına dayanmaktadır.

Çağdaş araştırmacı E.V. Pchelov, Kabarda armasının muhtemelen Türk armasından esinlendiğini belirtiyor. "Bunun temelinde, Kabarda'nın Türkiye gibi İslam dünyasına ait olması yatıyordu. Ve önemli ölçüde bağımsızlığa sahip olduğu için (eski Altın Orda hanlıklarının toprakları gibi Rus devletine dahil edilmediği için), esasen Rus çarlarının en yüksek himayesi altındaki tek Müslüman toprak parçasıydı. Bu durum armasında da yansıtılmıştır." Pchelov, çapraz oklar imgesinin Adıge halkı arasında, "temsilcileri bir ölçüde Kabarda'nın 'Titulyarnik' ambleminin yaratılmasını etkilemiş olabilecek Çerkaski prensleri de dahil olmak üzere" yaygın olabileceğine inanıyor.

NN.: Seferbey Zanoko, Büyük Kabarda valisi Hatukşokue Hamurzin'in baba tarafından kuzeni olduğundan, Kabarda hanedanlık geleneğine aşina olduğu açıktır. Okların ritüel kullanımıyla ilgili olarak, Adige tarihçi ve folklorist Nogumo Şora'nın "Adige Halkının Tarihi" adlı eseri de dahil olmak üzere birçok kişi bu konuda etkileyici yazılar kaleme almıştır.

SH: Gerçekten de, Seferbey Zanoko, tüm Çerkes bayrağını oluştururken yerel soyağacı uzmanlığından yararlanmış olabilir. Çapraz oklar, ulusal birlik yeminini sembolize edebilir. Haklısınız, Şora Nogumo, Adıge halkının kutsal bir yerde yemin etme geleneği olduğunu ve bu sırada tarafların anlaşmanın dokunulmazlığını sembolize etmek için bir oku kırdığını yazmıştı. 

Tekrar belirtmek isterim ki, Seferbey Zanoko, bayrak yapımını onaylayabilecek tek yetkili Çerkes lideriydi. J. Bell, Seferbey'in İstanbul'a gidişinin kişisel bir karar olmadığını, daha önce 1831 yaz ve sonbaharında Çerkesya'nın tüm bölgelerini dolaşarak "liderlerin ve etkili kişilerin" desteğini sağladığını vurguluyor. 

Rusya'nın Türkiye Büyükelçisi Butenev, Kafkas Kolordusu komutanı Baron Rosen'e yazdığı bir mektupta bu son derece önemli hususu vurguladı: "Yaklaşık 200 dağ özdeni ve reisinin mühürleriyle onaylanmış yazılı bir yetki belgesi vardı."

NN: Samir, makalelerinizden birinde, Rus kaynaklarına göre İngiliz büyükelçisi Lord Ponsonby'nin İstanbul'da Prens Seferbey ile özel bir vatandaş olarak değil, "Türk hükümeti ve İngiliz temsilcileriyle Türk başkentinde yapılacak görüşmeler için on iki Kafkas kabilesinin ileri gelenlerinin yetkili temsilcisi" olarak müzakere ettiğini yazıyorsunuz. Bu on iki kabilenin isimleri biliniyor mu?

Bu durum İngiliz kaynakları tarafından da doğrulanmaktadır. J. Bell'e göre, "Sefer-Bey'in büyükelçi olarak atandığı birlik şu on iki vilayetten oluşuyordu: Natukhaç, Şapsug, Abazek, Psadug, Temirguy, Hatukoy, Mehoş, Besni, Başilbey, Teberdekh, Brakiy ve Karaçay." 

Bell, Kabardeylilerin adını anmasa da, onlar Çerkes direnişinin önde gelen güçlerinden biriydi; çünkü 1822-1825 yılları arasında A.P. Yermolov tarafından bastırılan Kabarda'dan Batı Çerkesya'ya büyük sayılarda (60'tan fazla köy) göç etmişlerdi.

Bell'in bahsettiği Teberdekh toplumu (Rus kaynaklarındaki "Teberdinyalılar") bu Hajret Kabardeylerinden oluşuyordu. En büyük Abaza bölgesi olan Başilbey, bu konuda (yani S. Zanoko'ya yetki verme konusunda) sadece Abaza ileri gelenleri tarafından değil, aynı zamanda Kabardeyli prensler tarafından da temsil ediliyordu. Kabardeyler tüm Abadzekh meclislerine katılıyorlardı.  

Seferbey'in, Sancak-Şerif'i, söz konusu tarihsel bağlamda Çerkeslerin bir sembolü olarak algılaması ve kopyalarını Çerkesya'daki yoldaşlarına bizzat göndermesi dikkat çekici ve önemlidir. Nitekim, Ocak 1838'de Anapa'dan gönderilen bir müfreze, Seferbeyin iki direkli gemisini Ozerek limanında ele geçirip yaktı; ancak Çerkesler, Natuhay ve Şapsıgların Meclisi'nin nüfuzlu bir üyesi olan Hauduko Mansur'un yaşadığı Ostagay köyüne barut ve bir bayrak teslim etmeyi başardılar.  

Dolayısıyla, Adıge bayrağının yaratılması öncelikle Seferbey Zanoko'nun tüm Çerkesya'yı kapsayan misyonuyla ilişkilendirilir ve hanedanlık armalarının kökenleri Çerkesya tarihine, Çerkaski prenslerinin tarihine ve Rus devletindeki hizmetlerine kadar uzanır.

Görseller:

1. Çerkes bayrağı.

2. 1672 tarihli "Kabardey toprakları" arması. Bkz.: RGADA. F. 135. ANTİKA DEPOSU. Ünite 401. 1672 tarihli "Titulyarnik".

Naima Neflyasheva

Kaynak: aheku.net