Türkiye’de Kafkasya ile İlgili Yapılan Tez Çalışmalarının Bibliyografyası 1 - Elif Altun*

Türkiye’de Kafkasya ile İlgili Yapılan Tez Çalışmalarının Bibliyografyası

                                                                                                                                  Elif Altun*

Kafkasya, stratejik konumu ve tarihî önemi ile Türkiye’de akademik çalışmaların sıkça odaklandığı bir bölgedir. Bu çalışmamızda, Türkiye’de Kafkasya ile ilgili yapılan tez çalışmalarının değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Çalışma, Kafkasya üzerine yapılan tezlerin genel eğilimlerini, tematik dağılımlarını ve metodolojik yaklaşımlarını incelemektedir. Öncelikle, Türkiye’deki üniversitelerde hazırlanan tezlerin kapsamlı bir literatür taraması yapılmış, bu tezlerin konuları, tarihsel süreçleri ve coğrafi odak noktaları belirlenmiştir. Bu bağlamda, Kafkasya bölgesine yönelik tezlerin büyük bir kısmının tarih, uluslararası ilişkiler ve siyaset bilimi disiplinlerinde yoğunlaştığı tespit edilmiştir. Ayrıca, bölgedeki etnik gruplar, kültürel etkileşimler, enerji politikaları ve güvenlik konuları da sıkça araştırılan konular arasında yer almaktadır. Tez çalışmalarının metodolojik yaklaşımları incelendiğinde, çoğunlukla nitel araştırma yöntemlerinin tercih edildiği, arşiv belgeleri ve birincil kaynakların yoğun kullanıldığı görülmektedir. Bununla birlikte, son yıllarda nicel yöntemlerin yanında karma araştırma yöntemleri de tez çalışmalarında kullanılmıştır.

Anahtar Kelimeler:  Kafkasya, doktora tezi, yüksek lisans tezi, literatür.

* İstanbul Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Anabilim Dalı, Doktora Öğrencisi, altunelif69@gmail.com, İstanbul, Türkiye, ORCID: 0000-0002-1336-8942.

Giriş

Kafkasya, jeopolitik konumu, etnik ve kültürel çeşitliliği ile tarih boyunca dikkat çeken bir bölge olmuştur. Bu bölge, Doğu Avrupa ile Batı Asya arasında bir köprü görevi görmekte ve stratejik önemi nedeniyle pek çok uluslararası gücün ilgi odağı hâline gelmiştir.1 Tarihsel süreç içerisinde birçok medeniyete ev sahipliği yapan Kafkasya, günümüzde de hem bölgesel hem de küresel politikaların şekillenmesinde önemli bir rol oynamaktadır. Türkiye, Kafkasya ile olan tarihî, kültürel ve coğrafi yakınlığı nedeniyle bu bölgeye özel bir ilgi göstermektedir. Türkiye’de akademik çevrelerde Kafkasya üzerine yapılan çalışmalar, bölgenin tarihsel dinamiklerini, sosyokültürel yapısını ve uluslararası ilişkilerini anlamaya yönelik önemli katkılar sağlamaktadır. Bu bağlamda, Türkiye’de Kafkasya ile ilgili yapılan tez çalışmaları hem bölgenin derinlemesine incelenmesini hem de Türkiye-Kafkasya ilişkilerinin daha iyi anlaşılmasını mümkün kılmaktadır.

1 Geniş bilgi için bkz. Adnan Seyaz, “Avrupa Birliği’nin Kafkasya Politikası ve Karadeniz”, Karadeniz Jeopolitiği, Ed. Hasret Çomak v.dğr., s. 817-826; Ömer Kul, Nurat Iliyas, “Çin Halk Cumhuriyetinin Güney Kafkasya Politikası”, 21. Yüzyılda Kafkasya, Ed. Serdar Oğuzhan Çaycıoğlu, İstanbul, Kitabevi Yay., 2022, s. 285-325; Ahmet Sapmaz, “Rusya Federasyonu’nun Kafkasya Politikası: Bütüncül Bakış”, Akademik Bakış Dergisi, C. 16, S. 31, (Kış 2022), s. 257-278; Elnur Hasan Mikail, “ABD’nin Kafkasya Politikasının Güvenlik Boyutu”, Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, C. 4, S. 2, 2012, s. 87-97; Senem Öztürk, “Jeopolitiğin Rusya Federasyonu’na Etkilerinin Kuzey Kafkasya-Gürcistan-Güney Osetya Çerçevesinde İncelenmesi”, Güvenlik Stratejileri Dergisi, C. 9, S. 17, 2013, s. 201-242.

Türkiye’de Kafkasya ile ilgili yapılan doktora ve yüksek lisans tezlerinin tematik dağılımı şu şekildedir:

1. Tarihsel Araştırmalar:

• Kafkasya’da tarihi olaylar, politikalar ve savaşlar (örneğin, Osmanlı ve Rus politikaları, Ermeni isyanı, vs.).
• Kafkasya’da yaşayan etnik ve dinî gruplar (örneğin, Kuman-Kıpçaklar, Hazarlar, Udi Kilisesi).
• Göç hareketleri ve toplumsal değişimler (örneğin, Kırım ve Kafkasya’dan Anadolu’ya göçler).

2. Siyasi ve Stratejik Araştırmalar:

• Güney Kafkasya’daki politik durum ve uluslararası ilişkiler (örneğin, Rusya’nın ve AB’nin Kafkasya politikaları).
• Güney Kafkasya’nın enerji güvenliği ve stratejik önemi.

3. Kültürel ve Sosyal Araştırmalar:

• Kafkasya kökenli toplulukların hafıza mekanları ve kültürel kimlikleri.
• Kafkasya’daki edebi imgeler ve sanat eserleri.

Tezlerin yapıldığı üniversite ve enstitüler, Türkiye’nin çeşitli bölgelerine yayılmış durumdadır. Öne çıkan üniversiteler arasında şunlar bulunmaktadır:
• İstanbul Üniversitesi, Marmara Üniversitesi, Yeditepe Üniversitesi (İstanbul)
• Uludağ Üniversitesi (Bursa)
• Erciyes Üniversitesi (Kayseri)
• Ankara Üniversitesi, Gazi Üniversitesi (Ankara)
• Dokuz Eylül Üniversitesi, Ege Üniversitesi (İzmir)

Kronolojik sıraya göre geçmişten günümüze kadar Türkiye’de Kafkasya konusunda yapılmış doktora tezlerinin listesi:

1. Cihan Yalvar, “XI.-XIII. Yüzyıllarda Kuzey Kafkasya’da Kuman-Kıpçaklar”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Yeditepe Üni. Sos. Bil. Ens., İstanbul 2024.

2. Elnur Ağdamlı, “Güney Kafkasya’da Ermenistan’ın Kurulması ve XX. Yüzyılın Başlarında Azerbaycan Türklerine Yapılan Soykırımlar”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Bursa Uludağ Üni. Sos. Bil. Ens., Bursa 2024.

3. Yıldırım Okatan, “Çarlık Rusya’sında Güney Kafkasya İslam İdaresinin Kuruluşu ve Teşkilatlanması”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Gümüşhane Üni. Lisansüstü Eğitim. Ens., Gümüşhane 2023. 

4. Nusret Burak Özsoy, “Roma’nın Kafkasya Politikası (MÖ I. YY – MS III. YY)”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Atatürk Üni. Türkiyat Araştırmaları Ens., Erzurum 2023.

5. Elvin Valiyev, “Büyük Güçler Ekseninde Güney Kafkasya’da Siyaset (1735-1797)”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Selçuk Üni. Sos. Bil. Ens., Konya 2023.

6. Tuğba Erdem, “Kafkasya Kökenlilerin Hafıza Mekânları Üzerine Bir Araştırma: İzmir, İstanbul ve Düzce / Sakarya Örneği”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ege Üni. Sos. Bil. Ens., İzmir 2022.

7. Funda Arslan Bilgin, “Tercüman-I Hakikat Gazetesi’ne Göre Rusya’nın Kafkasya Politikası”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Necmettin Erbakan Üni. Sos. Bil. Ens., Konya 2022.

8. Ayşe Ayçiçek, “Kafkasya’da Hazarlar”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ondokuz Mayıs Üni. Lisansüstü Eğitim. Ens., Samsun 2022.

9. Emin Ünsal, “Osmanlı Devleti’nin Kafkasya Politikaları ve Çıldır Valisi Süleyman Paşa’nın Faaliyetleri (1771- 1791)”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Trakya Üni. Sos. Bil. Ens., Edirne 2021.

10. Nazrin Gadimova, “National Identities, Regional Fragmentation and the Prospect of Building a Security Community in the South Caucasus”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Kadir Has Üni. Sos. Bil. Ens., İstanbul 2020.

11. Murat Jane, “Rusya Federasyonu’nun Trans-Kafkasya Politikasının Analizi: Süreklilik Mi Dönüşüm Mü?”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Bursa Uludağ Üni. Sos. Bil. Ens., Bursa 2020.

12. Eshgin Tanrıverdi, “Security Dynamics in the South Caucasus in Light of RSCT: the Unsettled Conflict Over Nagorno-Karabakh”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Dokuz Eylül Üni. Sos. Bil. Ens., İzmir 2019.

13. Keisuke Wakizaka, “Living As “North Caucasians in Georgia: Identity and Integration in Georgia Among the Ossetian and the Chechen-Kist Communities”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Orta Doğu Teknik Üni. Sos. Bil. Ens., Ankara 2019.

14. Tekin Aycan Taşcı, “Kafkasya’da Namestniklik Kurumu (1845-1854)”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Erciyes Üni. Sos. Bil. Ens., Kayseri 2019.

15. Serdar Oğuzhan Çaycıoğlu, “Rusya’nın Kafkasya Siyaseti: General Paskeviç’in Başkomutanlığı Dönemi (1827-1831)”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Marmara Üni. Türkiyat Araştırmaları Ens., İstanbul 2018.

16. Nizami Afandiyev, “Kafkasya’da Hıristiyanlığın Tarihsel Gelişimi: Alban-Udi Kilisesi Örneği”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üni. Sos. Bil. Ens., İstanbul 2018.

17. Nurettin Çakır, “Rus Edebiyatı ve Vladimir Makanin’in Eserlerinde Kafkasya”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Erciyes Üni. Sos. Bil. Ens., Kayseri 2018.

18. Mehmet Ali Bolat, “Millî Mücadele Dönemi’nde Türkiye’nin Kafkasya Siyaseti (1919-1921)”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üni. Sos. Bil. Ens., İstanbul 2017.

19. Özgür Türker, “Güney Kafkasya’da Rus-Kaçar (İran) Nüfuz Mücadelesi (1779-1813)”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara Yıldırım Beyazıt Üni. Sos. Bil. Ens., Ankara 2017.

20. Mertcan Akan, “Oryantalizm Bağlamında Kafkasya’da Rus Sömürgeciliği”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ege Üni. Sos. Bil. Ens., İzmir 2017.

21. Tuncay Açık, “Kafkaslar’dan Anadolu’ya Karaçay-Malkarlılar ve Göçleri”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Uludağ Üni. Sos. Bil. Ens., Bursa 2016.

22. Hakan Asan, “Kırım ve Kafkasya’dan Diyarbakır ve Çevresine Göçler (1876- 1914): Elâzığ, Malatya, Mardin ve Diyarbakır Örneği”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Erciyes Üni. Sos. Bil. Ens., Kayseri 2016.

23. Murat Topçu, “19. Yüzyıl Rus Edebiyatında Kafkasya İmgesi”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üni. Sos. Bil. Ens., İstanbul 2016.

24. Atahan Birol Kartal, “the Changing Framework of Russian Foreign Policy in the Caucasus After Georgian-Russian War”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Yeditepe Üni. Sos. Bil. Ens., İstanbul 2015.

25. İbrahim Bozbıyık, “Kafkasya’dan Düzce Havalisine Yapılan Göçler”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Erciyes Üni. Sos. Bil. Ens., Kayseri 2015.

26. Elşan İzzetgil, “Rusya’nın Yakın Çevre Politikasında Bir Enstrüman Olarak Etnik Temelli Sorunlar ve Güney Kafkasya”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Gazi Üni. Sos. Bil. Ens., Ankara 2015.

27. Ayşenur Bilge Zafer, “1878-1914 Yıllarında Balkanlar ve Kafkasya’dan Gelen İkinci Kuşak Göçmen Kadınların Kültürleşme Süreci (Bursa Vilayeti İnegöl Kazası Örneği)” Yayımlanmamış Doktora Tezi, Uludağ Üni. Sos. Bil. Ens., Bursa 2015.

28. Emil Valiyev, “Güney Kafkasya Devletlerinin Enerji Güvenliği (1990-2010)”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara Üni. Sos. Bil. Ens., Ankara 2014.

29. Çetin Sungur, “Habeşiştan’dan Kafkasya’ya Bir Osmanlı Paşası: Özdemiroğlu Osman Paşa”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Hacettepe Üni. Sos. Bil. Ens., Ankara 2012.

30. Aytekin Cantekin, “İsyan ve Savaş Sırasında Hasım Devlet Desteği: Birinci Dünya Savaşı’nda Kafkasya Cephesi’nde Ermeni İsyanı Örneği”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Kara Harp Okulu Savunma Bilimleri Ens., Ankara 2012.

31. Zekiye Tunç, “Malazgirt Öncesi Kafkasya’da Türk Varlığı”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Fırat Üni. Sos. Bil. Ens., Elâzığ 2012.

32. Mustafa Öztürk, “Советско-Турецкие Отношения На Кавказе В 1918-1923 Гг.”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Saint-Petersburg Devlet Üni. Yurtdışı Ens., Rusya 2010.

33. Mustafa Sarı, “Türkiye-Kafkasya İlişkilerinde Batum (1917-1921)”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Sakarya Üni. Sos. Bil. Ens., Sakarya 2010.

34. Rövşen Şahbazov, “Avrupa Birliği’nde Genişleme Stratejisi Çerçevesinde Yeni Komşuluk Politikası (Güney Kafkasya Ülkeleri Yönünden Bir Değerlendirme)”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Dokuz Eylül Üni. Sos. Bil. Ens., İzmir 2009.

35. Birol Şal, “Soğuk Savaş Sonrası Süreçte Türkiye’nin Güney Kafkasya’ya Yönelik Dış Politika Açılımları”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Marmara Üni. Sos. Bil. Ens., İstanbul 2009.

36. Fulya Akyıldız, “SSCB Sonrası Dönemde Orta Asya ve Kafkasya Türk Cumhuriyetleri’nde Devletin Yeniden Yapılandırılması: Neoliberal Politikalara Eleştirel Bir Yaklaşım”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İnönü Üni. Sos. Bil. Ens., Malatya 2008.

37. Rovshan Ibrahimov, “Avrupa Birliği- Güney Kafkasya Devletleri İlişkileri”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara Üni. Sos. Bil. Ens., Ankara 2008.

38. Sanem Özer, “A Common Foreign and Security Policy Towards the Caucasus with Special Reference to Some EU Member States”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Marmara Üni. Avrupa Birliği Ens., İstanbul 2006.

39. Hayri Çapraz, “Османская Империя И Россия В Западном Закавказье В Первой Половине Xıx Века (Картлия- К а хе т и я - И м е р е т и я - Ме г р ел и я - Гурия-Ахалцихский Пашалык)”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Saint-Petersburg Devlet Üni. Yurtdışı Ens., Rusya 2004.

40. Fethi Güngör, “SSCB Sonrası Dönemde Batı Kafkasya’da Sosyal Yapı ve Değişme -Adige Toplumu Örneği-”, YayımlanmamışDoktora Tezi, İstanbul Üni. Sos. Bil. Ens., İstanbul 2004.

41. Mitat Çelikpaşa, “Search for a Common North Caucasian Identity the Mountaineers Attempts for Survial and Unity in Response to the Russian Rule”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İhsan Doğramacı Bilkent Üni. Sos. Bil. Ens., Ankara 2002.

42. Muharrem Yıldız, “Kafkasya’da Yaşayan Türklerin Dini Hakkında Sosyokültürel Bir Araştırma”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Selçuk Üni. Sos. Bil. Ens., Konya 2000.

43. Yaşar Bedirhan, “Kafkasya ve Büyük Selçuklu Devleti’nin Kafkasya Politikası”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Selçuk Üni. Sos. Bil. Ens., Konya 1999.

44. Fethi Güngör, “Sovyet Sonrası Dönemde Batı Kafkasya’da Bazı Sosyal Yapı Değişmeleri -Bir Saha Çalışması-”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üni. Sos. Bil. Ens., İstanbul 1999.

45. Mehmet Bülent Uludağ, “Avrasya’nın Uluslararası Sisteme Açılmasına Etkisi Yönüyle Sovyetler Birliği ve Sonrası Dönemde Kafkasya’daki Ulusçu-Ayrılıkçı Akımlar (2 Cilt)”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara Üni. Sos. Bil. Ens., Ankara 1999.

46. Mustafa Çolak, “Alman Arşiv Belgelerine Göre Alman İmparatorluğu’nun Doğu Politikası Çerçevesinde Kafkasya Politikası (1914-1918)”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ondokuz Mayıs Üni. Sos. Bil. Ens., Samsun 1999.

47. Enis Şahin, “Türkiye ve Mavera-yı Kafkasya İlişkileri İçerisinde Trabzon ve Batum Konferansları ve Antlaşmaları (1917-1918)”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Atatürk Üni. Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Ens., Erzurum 1996.

48. Mesut Erşan, “Birinci Dünya Harbinde Osmanlı Devleti’nin Kuzey Kafkasya Siyaseti”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Atatürk Üni. Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Ens., Erzurum 1995.

49. Süleyman Erkan, “Kırım, Kafkasya ve Doğu Anadolu Göçleri (1878-1908)”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ondokuz Mayıs Üni. Sos. Bil. Ens., Samsun 1993.

DEVAM EDECEK...

Kaynak: Tura'n Akademik İlim Fikir ve Sosyal Bilimler Dergisi 2025/53