Çerkes Arıcılık Geleneği ve Mum

İtalya ve Bizans'ın ortaçağ katedrallerinde mumlar yakıldığında, ibadet edenlerin çoğu, mumların nereden geldiğini düşünmeden ibadet ederdi. Ancak, bu mumların önemli bir kısmı, Karadeniz'in doğu kıyısından, Adığelerin atalarının yaşadığı topraklardan geliyordu. 

14. ve 15. yüzyıllarda, Cenevizli tüccarlar Kafkasya'yı, Hristiyan dünyası için bu stratejik ürünün önemli tedarikçilerinden biri haline getirdi. Bunun arkasında sadece ekonomi değil, aynı zamanda yüzyıllardır süregelen Adığe arıcılık geleneği de vardı.

Kafkasya ve Avrupa Arasındaki Ceneviz Köprüsü

13. yüzyılın ortalarından itibaren, İtalyan cumhuriyetleri, özellikle de Ceneviz, Karadeniz ticaretini kontrol altına aldı. Ceneviz kolonileri Kaffa (Feodosia), Tana (Azov) ve Matrega (Taman), bozkırların, ormanların ve Akdeniz'in ürünlerinin buluştuğu önemli ticaret merkezleri haline geldi. Ceneviz müzelerinin kayıtlarına göre, burada "mum, bal, kürk, tahıl" takasıyla kumaş, şarap ve diğer Avrupa ürünleri alınıyordu.

Bu durum, Kuban ve Doğu Karadeniz'de yaşayan Adığe kabileleri için doğrudan bir satış kanalı açtı. Avrupa'da değerli olan mum, sürekli bir talep buluyordu: kiliseler ve manastırlar sürekli olarak mumlara ihtiyaç duyuyor, mumlu tabletler ise yazı yazmak ve resmi işler için kullanılıyordu.

Çağdaşların Tanıklıkları: Bal ve Mum, Çerkesya'nın Zenginliği

Arap gezgin el-Ömari (14. yüzyıl), Çerkes arıcılığına dair en erken ve detaylı tanımlardan birini yapmıştır. "Devletler Arası Seyahatler" adlı eserinde, Çerkesya'da tarım ve hayvancılığın yanı sıra arıcılığın da geliştiğini, "beyaz renkli, lezzetli, acı olmayan çok fazla bal" ürettiklerini belirtmektedir. 

Araştırmacılar, bu tanımın Alanya veya Rusya'ya değil, özellikle Çerkesya'ya ait olduğunu, çünkü belirtilen meyve türlerinin (üzüm, nar, ayva, şeftali) doğu Karadeniz bölgelerine özgü olduğunu vurgulamaktadır.

15. yüzyılda, Venedikli İosafat Barbaro, Çerkeslerin bol miktarda bala sahip olduğunu yazmıştır. Çağdaşı Giorgio Interiano ise, Adığelerin ulusal içeceğinin (buzanın) baldan yapıldığını belirtmiştir. 

Bu tanıklıklar, gelişmiş ve ticari bir arıcılık faaliyetinin ürünlerinin sadece yerel tüketimde değil, aynı zamanda ihracatta da kullanıldığını gösteren bir tablo çizmektedir.

Hristiyan Dünyasında Mum: Neden Stratejik Bir Üründü?

Ortaçağ Avrupa'sı için mum, sadece bir malzeme değil, aynı zamanda dini yaşamın temelini oluşturuyordu: paskalya mumu, vaftiz mumu, altar önündeki kandiller. Kilise, saf, katkısız, hoş kokulu en kaliteli mumu talep ediyordu. Saklanan tanımlara göre, Kafkasya mumu bu gereksinimleri karşılamaktaydı.

Kaffa ve Tana'da yerleşen Cenevizli tüccarlar, yerel halktan mum ve kürk satın alarak İtalya'ya gönderiyordu. Karşılığında, Çerkesya'ya kumaş (Champagne ve Lombard kumaşları), şarap ve lüks eşyalar getirilirdi. Ticaret o kadar büyüktü ki, 15. yüzyılda Kaffa'da yaklaşık 70 bin kişi yaşıyordu ve aynı anda 200 gemi limana yanaşabiliyordu.

Bizans: Farklı Bir Pazar, Aynı Ürün

Düşüşüne kadar, 1453, Bizans da mumun önemli bir tüketiciydi. İstanbul, Trabzon ve imparatorluğun diğer şehirleri, sayısız kilise ve saray için mumlara ihtiyaç duyuyordu. Karadeniz rotalarını kontrol eden Ceneviz ve Venedik tüccarları, mumları buraya da satıyorlardı.

Ceneviz ticaretine kıyasla, Adığe mumunun doğrudan Bizans'a gönderildiğine dair daha az belge bulunsa da, coğrafi yakınlık ve genel ticaret ağı, bunun neredeyse kesin olduğunu göstermektedir. Kafkasya'dan gelen mum, Güney Karadeniz kıyısındaki en büyük liman olan Trabzon'a ulaşmakta ve buradan imparatorluğun diğer bölgelerine dağılmaktaydı.

Adığe Arıcılığı: Sadece Mum Değil, Aynı Zamanda Teknoloji

Adığelerin sadece vahşi bal toplamadığını anlamak önemlidir. 14. ve 15. yüzyıllara gelindiğinde, gelişmiş bir arıcılık kültürleri vardı. Daha sonraki dönemlerdeki (16. ve 19. yüzyıllar) gezginler, kil ile gübreyle kaplanmış, çıkarılabilir bir tabanı olan örme kovanları tanımlamıştır. 

Bu teknolojilerin, Ceneviz döneminde de var olduğu düşünülmektedir.

19. yüzyılın ilk yarısında yazan Han-Giray, "Çerkesya'nın tüm kabilelerinde, az veya çok arıcılık yapılmaktadır" demektedir.

"Bazı yerlerde ise...çok önemli arıcılık faaliyetleri yürütüyorlar ve bu, sahiplerine büyük faydalar sağlıyor:  Bal ve balmumu, evde kullanmanın yanı sıra, büyük kârla satılıyor. Balmumuyla mumlar ve yapıştırıcılar yapılıyor."

Bu gelenek, kökenleri çok eski zamanlara dayanan ve Ceneviz ticaret dönemine kadar uzanan, dış pazara yönelik de olan, gelişmiş bir üretim haline gelmişti.

Bu ticaretin izleri nelerdir?

Ceneviz kolonileri, 1475 yılında Osmanlıların saldırıları sonucu Karadeniz'de yıkıldı. Ticaret yolları değişti, ancak Kuban'daki arıcılık faaliyetleri ortadan kalkmadı. Osmanlı İmparatorluğu'na, ardından Moskova Devletine doğru yeni pazarlar bularak gelişmeye devam etti.

19. yüzyılda Rus subaylar ve gezginler, yüzlerce kovandan oluşan Adığe arılıklarını tanımlarken, belki de gördüklerinin, bir zamanlar Ceneviz ve İstanbul'daki katedralleri aydınlatan bir geleneğin devamı olduğunu düşünmediler. 

Ancak tarih böyle işler: Bir ürün piyasadan kaybolur, ancak beceri, kültür ve bilgi kalır.

Orta Çağ Avrupa'sındaki lambalarda yanan balmumu, sadece bir hammadde değildi. Bu, Kafkasya'nın, büyük imparatorluklar ve ticaret savaşlarının olduğu bir dönemde bile, kaynaklarının ve yeteneklerinin, sınırlarının çok ötesinde talep gördüğünü gösteren bir kanıttı.

Kullanılan kaynaklar:

* Ceneviz müzelerindeki Karadeniz ticareti ile ilgili veriler.

* Al-Omari (14. yüzyıl), Çerkes arıcılığı üzerine araştırmacılar tarafından derlenen bilgiler.

* Han-Giray'ın Çerkesistan'daki arıcılıkla ilgili yazıları.

* Karadeniz'deki Ceneviz kolonileri üzerine yapılan araştırmalar.

* P. U. Autlev. "Adigé'deki Arıcılık Tarihine Dair Bir İnceleme".

Adıgi. Ru