Çerkes Siyasetinde Çerçeve Sorunu: Moskova Toplantısı ve Ötesi

Çerkes halkının geleceği üzerine siyaset üretirken, öncelikle nerede durduğumuzu ve neyi amaçladığımızı doğru belirlemeliyiz. 

Bugün Çerkes siyasetinin önündeki temel meselelerden biri, Rusya Federasyonu ile nasıl bir ilişki kurulacağıdır. 

Bu konu, çoğu zaman birbirine zıt iki yaklaşımın arasında sıkıştırılıyor: Bir tarafta Rusya Federasyonu ile ilişkileri geliştirmenin her koşulda doğru olduğunu düşünenler, diğer tarafta Rusya Federasyonu ile kurulan hemen her teması siyasi teslimiyet veya propaganda olarak değerlendirenler var. 

Oysa Çerkes halkının çıkarları, bu iki yaklaşımın da ötesinde, bağımsız ve gerçekçi bir siyasi perspektif gerektiriyor. 

Bizim meselemiz Rusya Federasyonu'nu sevmek veya Rusya Federasyonu'ndan nefret etmek değildir. Bizim meselemiz Çerkes halkının geleceğini, kimliğini, dilini, kültürünü ve vatanla bağlarını güvence altına almaktır. Bu nedenle ne Rusya Federasyonu'nun siyasi çizgisine eklemlenmek ne de Rusya Federasyonu ile konuşmayı baştan reddetmek doğru bir tutumdur. 

Ve Rusya Federasyonu ile ilişki kurmak, bu devletin bütün politikalarını onaylamak anlamına gelmediği gibi, onu eleştirmek de diyalog kapılarını kapatmayı gerektirmez. 

Bu yaklaşımın temelinde göz ardı edilmemesi gereken bir gerçek var: Çerkes halkının tarihî vatanı Çerkesya, bugün Rusya Federasyonu'nun sınırları içerisindedir. Vatanımızdaki akrabalarımız, dilimiz, kültür kurumlarımız, tarihî yerleşimlerimiz ve toplumsal varlığımız Rusya Federasyonu'nun siyasi ve idari yapısı içerisinde bulunmaktadır. Geri dönüş, vatandaşlık, oturum, çalışma, eğitim, kültürel haklar ve diaspora-vatan ilişkileri gibi meselelerin önemli bir bölümü de doğrudan bu devletin kurumlarıyla ilişkilidir. 

Dolayısıyla Rusya Federasyonu ile düzenli ve doğrudan temas kurmak bir tercih olmanın ötesinde, Çerkes halkının geleceği açısından stratejik bir gerekliliktir. 

Tam da bu nedenle, 28 Ekim 2026 tarihinde Moskova'da gerçekleştirilen toplantıyı ve KAFFED'in bu toplantıya katılım sürecini doğru bir zeminde tartışmak gerekiyor. 

Rusya Federasyonu Dışişleri Bakanlığı, Rossotrudniçestvo ve Dünya Çerkes Birliği'nin ortak organizasyonuyla düzenlenen toplantı, Rus tarafının duyurusunda Kabardey-Balkar'ın Rus devletine katılımının 470. yıl dönümü bağlamına yerleştirildi. Toplantının başlığı ise "Yüzyıllar boyunca Rusya ile el ele, onur ve şan kazanarak" şeklindeydi. Bu başlık ve tarihsel çerçeve, sıradan bir kültürel buluşmanın ötesinde, açık bir siyasi anlam taşıyordu. 

Bir toplantıya davet edilmek, o toplantının bütün çerçevesini ve ideolojik dayatmalarını peşinen kabul etmek zorunda olduğumuz anlamına gelmez, ama masada bulunmak da tek başına siyasi başarı değildir. Karşı tarafın anlattığı her şeye “peki” demek, onun hazırladığı çerçeveye sessizce uymak ve yalnızca teşekkür edip dönmek, diyalog değil, onay sürecidir. 

Gerçek diyalog, karşı tarafın dilini ve tarih anlatısını dinlemenin yanında kendi tarihimizi, hassasiyetlerimizi ve taleplerimizi de açıkça ortaya koymayı gerektirir. 

Gerektiğinde itiraz etmek, çerçeveye şerh düşmek ve kayda geçecek bir ifade bırakmak da diplomasinin parçasıdır. Ve başarı, masada kendi taleplerimizi gündeme taşıyabilmek bununla da yetinmeyim bunları somut sonuçlara dönüştürebilmektir. 

Eğer masada oturduğunuzda karşı tarafın "gönüllü uyum ve şan" retoriğine karşı tek bir ses çıkaramıyor, kendi gündeminizi ve tarihsel haklarınızı açıkça savunamıyorsanız, orada ancak ev sahibinin propagandasına dekor olursunuz.   

KAFFED'in toplantıya ilişkin açıklamasında, davetin başlangıçta farklı bir program için yapıldığı, Moskova'daki toplantının daha sonra gündeme geldiği, toplantının tam başlığı ve programının seyahatten bir gün önce öğrenildiği ve bu konuda DÇB'ye bazı itirazların iletildiği belirtiliyor. Buna rağmen üst düzey Rus yetkililerle doğrudan görüşme imkânının değerli görülmesi nedeniyle toplantıya katılım sağlandığı ifade ediliyor. 

Bu açıklama, katılım kararının arkasındaki gerekçeyi anlamamıza yardımcı olsa da aynı zamanda önemli bir kurumsal soruyu gündeme getiriyor: KAFFED gibi köklü ve temsil iddiasındaki bir kurum, katılacağı uluslararası bir toplantının siyasi çerçevesini ve başlığını neden daha önceden öğrenememiştir? 

Bir toplantıya katılmak için yalnızca davet almak yeterli değildir. Toplantının amacı, başlığı, gündemi, katılımcıları, düzenleyicileri ve hangi siyasi bağlamda gerçekleştirileceği önceden bilinmelidir. Bunlar öğrenildikten sonra kurumun kendi öncelikleri belirlenmeli, hangi konuların gündeme getirileceği kararlaştırılmalı ve gerektiğinde açık bir tutum ortaya konulmalıdır. Eğer toplantının başlığı ve siyasi çerçevesi son anda öğreniliyorsa, bu durumun kendisi ciddi bir hazırlık, öngörü ve koordinasyon eksikliğine işaret eder. 

Üstelik mesele yalnızca toplantı günü masada ne konuşulduğuyla da sınırlı değildir. Böyle bir organizasyonun aylar öncesinden planlanmış olması kuvvetle muhtemelken, KAFFED'in katılım kararını ve bu toplantıya hangi amaçla gideceğini kamuoyuyla önceden paylaşmaması da ciddi bir şeffaflık sorunudur. 

Çerkes toplumunu ilgilendiren böylesine kritik bir temas, yalnızca yöneticilerin kendi aralarında değerlendireceği kapalı kapılar ardı bir konu olamaz. Toplumun temsilcisi olma iddiasındaki kurumlar, önemli siyasi temaslar öncesinde kamuoyunu bilgilendirmeli; toplantıya hangi taleplerle katılacaklarını, hangi konularda hassasiyet göstereceklerini ve hangi sonuçları hedeflediklerini şeffaf biçimde açıklamalıdır. Sonradan yapılan savunma açıklamaları, önceden kurulması gereken kurumsal şeffaflığın yerini tutmaz. 

Bu tartışmanın sağlıklı yürütülebilmesi için bir başka gerçeği de kabul etmek gerekir: Çerkes-Rus ilişkileri 1761'de başlamamış, 1864'te de sona ermemiştir. Çerkes tarihini yalnızca Rus devletiyle savaş, soykırım ve sürgün üzerinden anlatmak da tarihimizin bütününü kavramamızı engeller. 

Bu ilişkilerin içerisinde savaşlar, direnişler, siyasi ittifaklar, diplomatik temaslar, hanedan evlilikleri, kişisel tercihler ve farklı dönemlerde ortaya çıkan toplumsal etkileşimler vardır. 

Bu tarihin kimi bölümleri büyük acılar ve trajedilerle, kimi bölümleri ise farklı siyasi realitelerle şekillenmiştir. Tarihin bir bölümünü kutsayıp diğer bölümünü yok saymak da doğru değildir. 

Goşenay, yani Rus tarihindeki adıyla Maria Temryukovna, bu tarihsel ilişkinin somut şahsiyetlerinden biridir. Kabardey prensi Temrük'ün kızı olan Goşenay'ın Rus Çarı IV. İvan ile evliliği, iki siyasi yapı arasındaki dönemsel ilişkilerin bir parçasıdır. 

Onu ve benzeri tarihsel figürleri Çerkes tarihinin ve hafızasının dışında bırakmak için hiçbir neden yoktur. 

Aynı şekilde Çerkasski prensleri de bu tarihin parçasıdır: Rus devletinin en üst kademelerinde görev almış, diplomaside ve orduda etkili olmuş, Rusya'nın devlet inşasına katkıda bulunmuşlardır. 

İkinci Dünya Savaşı'nda Sovyet bayrağı altında savaşan Çerkesler de bu tarihin gerçekleridir.   

Tarihi inkar etmeden, çarpıtmayı reddetmek gerekir. Goşenay bir Çerkes kızıydı, Rus sarayına gelin gitti; bu tarihsel bir gerçektir. Ama o gerçeğin üzerine inşa edilen "gönüllü birlik" tezi açık bir çarpıtmadır.  

İşte tam da bu noktada, KAFFED'in duruşundaki derin çelişki ortaya çıkmaktadır. Bir yandan Moskova'daki toplantının "470. yıl ve gönüllü katılım" başlığına ve siyasi çerçevesine itiraz ettiğini söyleyeceksiniz; diğer yandan Nalçik'te sözde "gönüllü katılımın" simgesi haline getirilen Maria (Goşenay) anıtına gidip çiçek bırakacaksınız. Bu, nereden bakarsanız bakın ağır bir tutarsızlıktır. 

Goşenay bizim tarihimizin bir parçasıdır; ancak o anıtın ve ziyaretin siyasi ritüeliyle ortaya konulmak istenen mesaj, Çerkes halkının özgürlük ve direniş iradesine değil, tam aksine Moskova'nın resmi tarih tezlerine hizmet etmektedir. Siyaset, en küçük sembollerin ve eylemlerin bile taşıdığı siyasi anlamın hesabını yapmayı gerektirir. Tarihsel bir şahsiyeti sahiplenmek başka bir şeydir, emperyal bir mitolojinin dekoru olmak başka bir şeydir. 

Çerkes halkının bugün karşı karşıya olduğu sorunların çözümü, gerçekçi siyaset ve örgütlü güç gerektirir. Burada gerçekçi olmak da zorundayız. Çerkes halkının bugün RF karşısında bütün taleplerini tek taraflı biçimde kabul ettirebilecek siyasi, ekonomik ve demografik bir güce sahip olduğunu iddia edemeyiz. Bu durum, haklarımızdan ve taleplerimizden vazgeçmemizi gerektirmez. Ancak güç dengelerini doğru okumak, mevcut imkânları akılcı değerlendirmek ve uzun vadeli bir strateji geliştirmek zorundayız. 

Uluslararası ilişkilerde tıpkı Ermenistan'ın Türkiye ve Azerbaycan ile ilişkilerinde izlediği rasyonel pragmatizmde olduğu gibi; tarihsel haklarımızı ve hafızamızı asla inkâr etmeden, ama bunu her masada tıkayıcı ve katı birer ön koşul ("önce soykırımı tanıyacaksınız" diktasyonu) haline getirerek diyalog kanallarını da tamamen kapatmadan hareket etmeliyiz. 

Çerkes Soykırımı gerçeği, Rusya İmparatorluğu'nun ve bugünkü temsilcisi Rusya Federasyonu'nun ve Çerkes halkının tarihinin bir gerçeğidir; ancak diplomasi, her an her masada gerilim üretmek değil, doğru zamanda doğru zemini zorlayarak halkının çıkarlarını korumaktır. Rusya Federasyonu'nun zayıflamasına, başka devletlerle yaşayacağı krizlere veya uluslararası gelişmelerin kendiliğinden lehimize sonuç doğurmasına bel bağlayan bir dış politika, Çerkes halkının geleceğini güvence altına alamaz. 

Biz kendi örgütlülüğümüzü, kurumlarımızı, dilimizi ve toplumsal dayanışmamızı güçlendirmek zorundayız. Çerkes siyaseti romantik olmamalıdır; duygusal tepkilerle, masaya önce tarihsel acıyı koyarak sonuç alınamaz. Ama aynı şekilde, "masaya oturduk, taleplerimizi ilettik, artık gerisi gelir" demek de siyaset değildir. 

Akılcı siyaset, küçük ama somut kazanımlar için büyük ve tutarlı bir duruş gerektirir. 

Sonuç olarak; Rusya Federasyonu'nun bugünkü yönetimini sevmek zorunda değiliz, ancak Rusya Federasyonu ile konuşmak ve haklarımızı savunmak zorundayız. Çerkes siyasetinin ihtiyacı olan şey, RF'nın her davetine koşulsuz katılmak da her daveti peşinen reddetmek de değildir. 

Bizim siyasetimizin merkezinde başka devletlerin çıkarları, başka başkentlerin hesapları değil, yalnızca ve yalnızca Çerkes halkının varlığı ve geleceği bulunmalı.  

Hakhu Nart 

09. 11.2026