Susturulamayan Hafıza: 21 Mayıs ve Vatandaki 'Yasaklar'

21 Mayıs yaklaşırken vatandan yine engelleme ve yasak haberleri geliyor. Anma etkinliklerine katılmak isteyen insanlara yönelik "baskılar", karakollarda verilen “uyarılar”, yürüyüş yasakları ve çeşitli engelleme girişimleri bir kez daha gündemde.

Tarihsel hafızamızı tazelemekte fayda var: 7 Şubat 1992 tarihinde Kabardey-Balkar Cumhuriyeti Yüksek Sovyeti’nin aldığı o tarihi kararla, 21 Mayıs'ın, “Rus-Kafkas Savaşlarında hayatını kaybeden Adıgeleri (Çerkesleri) Anma Günü” olduğu resmi olarak kabul edilmişti. Ardından, 1994 yılında, Kabardey-Balkar Cumhuriyeti Parlamentosu ve 1996 yılında Adığe Cumhuriyeti Parlamentosu, Çerkes Soykırımı’nın tanınması için Rusya Devlet Duması’na resmi başvuruda bulundular. 

Bu metinler dikkatlice okunduğunda çok açık bir gerçek görülür: Çerkes halkının ne vatanda ne de diasporada herhangi bir halka veya devlete düşmanlığı vardır. Çerkes halkının amacı "intikam değil, adalet"tir. 21 Mayıs 1864; savaşın, sürgünün ve büyük yıkımın sembol tarihidir. Talebimiz ise çok nettir: Yaşananların adil bir şekilde değerlendirilmesi, tarihsel sorumluluğun kabul edilmesi ve Çerkes halkının tarihî hafızasına saygı gösterilmesi.

2010’lu yılların başından itibaren Çerkesler vatanda; Adığe Cumhuriyetin’de, Kabardey-Balkar’da ve Karaçay-Çerkes’te binlerce insanın katıldığı barışçıl yürüyüşlerle, hem savaşta hem sürgün yollarında hayatını kaybedenleri andılar ve adalet çağrısında bulundular. Bu yürüyüşler yıllarca hiçbir sorun yaşanmadan gerçekleşti. Ne bir taşkınlık oldu ne de kamu düzenini bozacak bir olay yaşandı.

Ancak Çerkes (Adığe) Soykırımı ve Sürgünü'nü böyle barışçıl anma kültürü, son yıllarda sistematik bir daraltma ve sanki "yok etme" politikasıyla karşı karşıya kaldı. Hatırlanacağı üzere Dünya Çerkes Birliği (DÇB) yöneticilerinden Haftze Muhammed, birden bire "artık bu anmalar, bu yas bitmeli. 150 yıl süren yas mı olur?" mealinde bir çıkış yaptı. Bu, vatanda "Yas ve Anma" etkinliklerine yönelik bir hazırlık yapıldığı demekti. 

Bunun üzerine, vatana destek vermek için, 2015 yılından itibaren 21 Mayıslarda Nalçık'a gittik. Ama önce Rusya Federasyonu'nun Suriye'de savaşa müdahil olması, ardından pandemi ve daha sonra Rusya Federasyonu-Ukrayna savaşı nedeniyle şartlar zorlaştı, 21 Mayıs Anma etkinliklerinden rahatsız olanların bahaneleri çoğaldı.  

Önce geleneksel atlı kortej ve istasyonda başlayıp Lenin ve Şogentsuk Bulvarları üzerinde devam eden ve 'Hayat Ağacı' meydanında son bulan yürüyüşe yasak getirildi; anma için toplanan insanlar yollardan çıkarılarak kaldırımlarda yürümeye zorlandı. Adım adım daraltılan bu çember, akıllara haklı olarak şu tehlikeli soruyu getiriyor: Acaba bir sonraki hedef, halkın yas ve anma etkinliklerini sadece 'Hayat Ağacı' anıtındaki resmi devlet töreni ile sınırlamak ve anma etkinliğini tamamen kontrol altına almak mı?

Benzer bir baskı iklimi maalesef Maykop'ta da yaşanıyor. Adığe Cumhuriyetin’de 21 Mayıs yürüyüşlerine izin verilmiyor ve koskoca bir halkın tarihi acısı, sadece kapalı salonlara sıkıştırılmış resmi etkinliklerle geçiştirilmeye çalışılıyor. Öyle ki, geçtiğimiz yıl 21 Mayıs'ta ellerinde Çerkes bayrağıyla şehir parkında bir araya gelen 5-10 gencin varlığı bile birilerini rahatsız etmiş ve sırf hafızalarına sahip çıktıkları için bu gençler hakkında idari işlem başlatılmıştı.

Yıllar önce pandemi dolayısıyla başlayan bu kısıtlamalar, bugünlerde karşımıza yeni ve temelsiz bir kılıfla çıkıyor. Cumhuriyetlerin Terörle Mücadele Komisyonu kararları ve mevcut siyasi durum gerekçe gösterilerek; 1 Mayıs yürüyüşlerinin veya 9 Mayıs'taki "Ölümsüz Alay" (Бессмертный полк) yürüyüşünün çevrimiçi ortama taşınması, geleneksel 21 Mayıs anmalarının iptaline bir bahane olarak sunuluyor. 

Oysa bu argüman kendi içinde büyük bir çelişki barındırmaktadır. Evet, askeri veya siyasi yürüyüşler iptal edilmiş olabilir; ancak bugün vatanda ve tüm Rusya Federasyonu genelinde devasa konserler, eğlence etkinlikleri ve festivaller hiçbir kısıtlama olmaksızın devam etmektedir. Eğlenceye hiçbir "güvenlik tehdidi" oluşturmayan şartların, sadece siyahlar içindeki insanların barışçıl bir şekilde yürüdüğü bir anma törenine tehdit oluşturduğunu iddia etmek, çok mantıklı gelmiyor.

Gerçek şu ki, yapabileceklerimiz, önce bize, bizim gücümüze bağlı; ama içerisinde yaşadığımız ülkelerin yasaları ve şartları da etkili oluyor. Bu nedenledir ki, mesela Türkiye'de artık Rusya Federasyonu Konsoloslukları veya temsilcilikleri önünde kitlesel olarak toplanamıyoruz. Ama bu nedenle kimseyi de suçlamıyoruz.

Çünkü biliyoruz ki diasporanın sivil toplum pratikleri de yeni bir gerçeklikle karşı karşıya. Ülkeler arası diplomatik dengeler ve devletler arası teamüller gereği, kurumlarımız Rusya Federasyonu Konsoloslukları önünde anma etkinlikleri düzenlemek için izin alamıyor; bu nedenle haklı sesimizi diasporada farklı alanlardan duyurmak durumunda kalıyoruz.

Peki bu yasaklar kime fayda sağlıyor?

Yıllardır barışçıl bir şekilde gerçekleşen yürüyüşlerin kimseye bir zararı olmadı, ama bu baskıcı yaklaşım ve uygulanan çifte standart, Çerkes toplumunda kırgınlık ve güvensizlik yaratmakta; hak arayan bir halkı bilinçli ya da bilinçsiz şekilde güvenlik güçleri ile karşı karşıya getirmekte, insanların "yoksa yerel yöneticileri asıl rahatsız eden şey, 21 Mayıs etkinliklerine katılan, hafızasına sahip çıkan insan sayısının her sene artması mı" diye düşündürmekte.

Nalçik'teki Abhazya Meydanı’ndaki geleneksel "Çerkes Djegu" etkinliklerinin yasaklanması, "Çerkes Bayrak Günü" coşkusunun kapalı salonlara sıkıştırılmaya çalışılması ve kamusal alanların giderek daraltılması, toplum üzerinde yalnızca negatif bir etki ve gerilim yaratmaktadır. Oysa Çerkes halkının talebi son derece açık, sivil ve meşrudur: kimliğine ve tarihine sahip çıkmak, 21 Mayısları barışçıl bir şekilde anmak, demokratik haklarını kullanmak ve tarihî hafızasını korumak.

Bu, Çerkes (Adığe) halkının en doğal, en meşru hakkıdır.

Hakhu Nart

17.05.2026