Mısır’ın Çerkes Memluklarının Lideri “Barkuk”

Mamluk Mısır'ının tarihinde birçok parlak ve dramatik hayat hikayelari bulunsa da, bunlardan en dikkat çekici olanlardan biri az-Zahir Saif ad-Din Barkuk'un (yaklaşık 1339–1399) hayatıdır. 

Çerkesya kökenli olan Barkuk, korsanlar tarafından kaçırılıp Mısır'a getirilmiş, bir asırdan fazla Mısır'ı yöneten Burci Hanedanlığı'nın kurucu sultanı olmuştur. 

Bu hikaye, okuyucular için öncelikle, Kafkasya kökenli insanların orta çağ İslam dünyasında nasıl en yüksek makamlara yükseldiğini göstermesi açısından ilgi çekicidir. 

Ayrıca, Barkuk'un yönetimi, tüm Doğu Akdeniz coğrafyasının tarihi açısından önemli bir dönüm noktasıdır.

Köken ve Kölelik

Barkuk, yaklaşık 1339 yılında Çerkesya'da doğdu. Gerçek adının muhtemelen günümüze ulaşmadığı belirtilmektedir. Kendisine Arapça'da "erik" anlamına gelen "Barkuk" ismi verildi. Çocukluğunda bir çobandı; bu, dağlık bölgelerde yaşayanlar için sıradan bir meslekti. Ancak kader, farklı bir yol çizdi: Genç yaşta korsanlar tarafından kaçırıldı ve köle olarak satıldı. 

M. D. Gogitidze'nin "Çerkes Askeri Figürleri" adlı kitabında yer alan bilgilere göre, Barkuk, Kırım'da bulunan bir Mamluk aracısı tarafından satın alındı ve buradan Suriye'ye götürüldü. Orada, gelecekteki bir Mamluk için olması gerektiği gibi, eğitim aldı: Kur'an, Arapça, silah kullanma ve binicilik gibi konularda dersler aldı. Kaynaklara göre, tüm konularda arkadaşlarını geride bıraktı.

Güce Yükseliş

Barkuk, Mamluk çevrelerinde hızla etkili bir konuma yükseldi. Sarayda dikkat çekti: Kahire'ye çağrıldı, sultanın çocuklarının eğitmeni olarak görevlendirildi ve emir rütbesine yükseltildi. 

Sultan Şaban II'nin ölümünden sonra, Mamluklar, küçük oğlu Ali'yi tahta çıkardılar, ancak gerçek güç Barkuk'un elinde toplandı. 1381'de, güç Ali'nin kardeşi Hacı II'ye geçti, ancak kısa süre sonra Hacı II tahttan indirilerek Barkuk sultan ilan edildi. 

Böylece, 1382'den 1517'ye kadar Mısır'ı yöneten Çerkes Mamluklardan oluşan Burci Hanedanlığı başladı.

Mücadele ve Yönetim

Barkuk'un yönetimi sorunsuz değildi. 1389'da Suriyeli Mamluklar tarafından tahttan indirilerek hapse atıldı. Ancak Mısır'da, farklı Mamluk grupları arasında iç savaş başladı ve Barkuk bu durumdan yararlandı. Hapisten kaçarak, Çerkeslerden ve Bedevilerden oluşan bir ordu topladı ve 1390'da birkaç savaşın ardından Kahire'yi ele geçirerek tahtına geri döndü.

Bu dönemde, Doğu'da güçlenen Timur Barkuk'a elçiler göndererek ona itaat etmesini istedi, ancak Barkuk, elçileri öldürerek Osmanlı Sultanı 1. Bayezid ile bir ittifak anlaşması imzaladı ve savaşa hazırlanmaya başladı. 

1395'te, Timur'un olası bir işgalini bekleyen Barkuk, büyük bir ordu topladı ve Suriye'ye doğru ilerledi. Ancak Timur, Hindistan'a dönmek zorunda kaldı ve Timur ile Mamluklar arasında bir savaş olmadı. Bu olay, Barkuk'un kararlı bir şekilde direnmeye hazır olduğunu ve dönemin en güçlü fatihlerinden birine meydan okumaktan çekinmediğini göstermekte.

Yönetiminin ikinci yarısında, Barkuk Mısır'da düzeni sağladı, mali durumu düzeltti, tarımı geliştirdi ve bilimi teşvik etti. Kahire'de, ücretsiz eğitim veren bir medrese inşa etti; bu, daha sonra Mamluk Kahire'sinin ünlü mimari komplekslerinin temelini oluşturan eğitim kurumlarından biriydi. 1399'da Barkuk öldü ve kendisinin inşa ettiği, cami, medrese ve hanı içeren kompleksin içinde defnedildi. 

Ölümünden sonra taht, oğlu Farac'a geçti ve Barkuk'un soyundan gelenler, 1517'ye kadar Mısır'ı yönetti.

Barkuk'un hayat hikayesi, çeşitli nedenlerle ilgi çekicidir. Öncelikle, Kuzey Kafkasya kökenli insanların, orta çağ İslam dünyasında en yüksek makamlara, hatta sultanlık tahtına kadar yükselebildiğini göstermektedir. 

İkinci olarak, kaderi, Kafkas savaşçı kültürünün, disiplininin ve onur anlayışının, tamamen farklı siyasi ve kültürel koşullarda nasıl değerli olduğunu göstermektedir. 

Üçüncüsü, Barkuk'un yönetimi, Mısır ve tüm Doğu Akdeniz coğrafyası için önemli bir dönüm noktasıdır: Ülkeyi yeniden düzenlemeyi, mali durumu güçlendirmeyi ve bugün hala Çerkes sultanını hatırlatan mimari eserler bırakmayı başarmıştır.

Barkuk, profesyonel bir tarihçi veya yazar değildi. Ancak, hayatı, dünyaya dağılmış Çerkes halkının ve Çerkes Mamlukların, Mısır için en parlak ve etkili dönemlerden biri olarak tarihe geçti.

Адыги. Ru